42,195 km: Kỷ lục marathon được viết bằng giày, nhịp độ và hệ thống

Km 35 ở Berlin, ngày 16 tháng 9 năm 2026. Đồng hồ bên lề đại lộ nhảy sang 1 giờ 41 phút 53 giây. Eliud Kipchoge chạy một mình, khoảng cách với nhóm bám đuổi đã lớn tới mức máy quay truyền hình phải liên tục đổi góc để giữ anh trong khung hình. Ba mươi phút trước đó, anh đi qua vạch nửa đường với thời gian khoảng 1 giờ 01 phút 06 giây. Khi anh cán đích ở 2 giờ 01 phút 39 giây, một phép trừ đơn giản cho ra điều mà giới phân tích phải mất nhiều năm mới chịu nhìn thẳng: nửa sau nhanh hơn nửa đầu.

Negative split. Chạy nhanh hơn ở hiệp hai của cuộc đua dài nhất trong hệ thống điền kinh.

Suốt nhiều thập kỷ, sách huấn luyện vẫn dạy học trò rằng marathon là bài toán phân bổ sức lực. Xuất phát quá nhanh thì sụp ở km 32. Giữ đều thì an toàn. Nhưng dữ liệu từ những vòng chạy lớn nhất hành tinh lại vẽ ra bức tranh phức tạp hơn, đắt đỏ hơn và cũng mong manh hơn nhiều.

---

Bối cảnh: mười năm một cuộc đổi ngôi

Trong khoảng thời gian từ 2026 tới 2026, kỷ lục thế giới marathon nam bị phá tới ba lần ở các giải đủ điều kiện công nhận: 2 giờ 02 phút 57 giây của Dennis Kimetto tại Berlin 2026, 2 giờ 01 phút 39 giây của Eliud Kipchoge tại Berlin 2026, và 2 giờ 00 phút 35 giây của Kelvin Kiptum tại Chicago 2026. Bên phía nữ, Brigid Kosgei chạy 2 giờ 14 phút 04 giây ở Chicago 2026, rồi Tigist Assefa hạ xuống 2 giờ 11 phút 53 giây ở Berlin 2026.

Bốn kỷ lục trong mười năm, ở một cự ly mà trước đó người ta phải chờ hàng thập kỷ cho mỗi lần hạ thành tích. Đây là mật độ chưa từng có trong lịch sử môn chạy dài.

Song song với làn sóng thành tích đó là một cuộc tranh cãi chưa từng khép lại. Tháng 1 năm 2026, World Athletics công bố bộ quy định về giày thi đấu ở cự ly đường dài: độ dày đế tối đa 40 mm, chỉ cho phép một tấm cứng (thường là tấm carbon) nằm trong đế, và đôi giày phải được bán ra thị trường ít nhất bốn tháng trước khi vận động viên dùng nó để thi đấu. Bộ quy định này ra đời sau khi một nghiên cứu do Nike tài trợ, công bố trên tạp chí Sports Medicine năm 2026, cho thấy dòng giày Vaporfly có thể cải thiện hiệu suất chạy bộ khoảng 4 phần trăm so với giày truyền thống.

Bốn phần trăm. Với một vận động viên chạy 2 giờ 05 phút, đó là khoảng năm phút đồng hồ. Với một vận động viên chạy 2 giờ 15 phút, đó là hơn năm phút. Trong một môn mà kỷ lục thế giới từng bị phá từng giây một, bốn phần trăm là một đại dương.

Người hâm mộ Nhật Bản, thị trường mà tôi theo dõi suốt nhiều năm, phản ứng với cuộc tranh cãi này theo cách rất riêng. Họ không quá quan tâm tới việc đôi giày có hợp lệ hay không; họ quan tâm tới một câu hỏi khác: nếu công nghệ chia đều cho mọi người, thì tại sao độ sâu của Nhật Bản ở cự ly này vẫn không tạo ra được một nhà vô địch Olympic marathon nam kể từ năm 2026?

Đó là câu hỏi mở đầu cho toàn bộ phân tích dưới đây.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải marathon lớn và hệ thống ekiden Nhật Bản trong nhiều năm, tôi cho rằng bất kỳ kết luận nào chỉ dựa vào một chủ đề — chỉ giày, chỉ doping, chỉ tài năng — đều là kết luận vội. Tôi sẽ đi qua từng lớp bằng chứng.

---

Phần lõi 1: Vật lý của đôi giày

Bản chất của đôi giày marathon hiện đại nằm ở hai thành phần: bọt giữa đế và tấm cứng.

Bọt giữa đế truyền thống là EVA, một loại nhựa xốp có khả năng đàn hồi thấp, mất dần tính năng sau vài trăm km. Bọt thế hệ mới, phổ biến nhất là Pebax, nhẹ hơn, đàn hồi cao hơn và ít suy giảm theo thời gian. Tấm cứng nằm bên trong lớp bọt có tác dụng như một lò xo: nén khi chân tiếp đất, mở ra khi chân đẩy đi, biến một phần năng lượng va chạm thành lực đẩy về phía trước.

Nếu chỉ có thế, đôi giày chỉ là một thiết bị cơ học đơn giản. Nhưng dữ liệu từ các phòng thí nghiệm sinh cơ cho thấy hiệu ứng lớn hơn thế. Đôi giày tốc độ không chỉ đẩy vận động viên về phía trước; nó thay đổi cách vận động viên tiêu tốn oxy ở cùng một tốc độ. Đây là điểm mấu chốt mà truyền thông thường bỏ qua.

Có ba chỉ số cần phân biệt:

Thứ nhất là hiệu suất chạy (running economy) — lượng oxy tiêu thụ trên mỗi kg cân nặng trên mỗi km. Một đôi giày tốt làm giảm lượng oxy này. Nghiên cứu năm 2026 cho thấy mức giảm trung bình khoảng 4 phần trăm ở tốc độ marathon.

Thứ hai là thời gian tiếp đất (ground contact time) — khoảng thời gian bàn chân chạm mặt đường trong mỗi bước. Bọt đàn hồi giúp rút ngắn khoảng thời gian này, nghĩa là vận động viên lấy lại nhịp nhanh hơn.

Thứ ba là tần số sải chân (cadence) và độ dài sải chân. Khi một đôi giày thay đổi hình học của bàn chân lúc tiếp đất, nó thay đổi luôn cách vận động viên tổ chức nhịp chạy.

Ba chỉ số này cộng hưởng với nhau. Không có đôi giày nào chỉ làm một việc.

World Athletics đặt ngưỡng 40 mm đế vì đế càng dày thì hiệu ứng lò xo càng lớn, và ngưỡng đó vừa đủ để giới hạn lợi thế trong khung chấp nhận được. Điều thú vị là phần lớn các dòng giày thi đấu hiện tại đều nằm ngay sát ngưỡng này, quanh mức 39 đến 40 mm. Đây là hành vi mà bất kỳ nhà phân tích thể thao nào cũng nhận ra: khi luật đặt một trần, thị trường sẽ chạm trần.

Nhưng nếu dừng ở đây, chúng ta sẽ mắc một lỗi phân tích. Tôi đã thấy quá nhiều bài bình luận kết luận rằng giày tạo ra mọi kỷ lục, rằng chỉ cần xỏ đôi giày đúng là bất kỳ ai cũng chạy dưới 2 giờ 10 phút. Thực tế phức tạp hơn thế, và tôi sẽ quay lại điểm này ở phần phản biện.

Thời điểm tôi theo dõi sát nhất là mùa giải 2026 đến 2026, khi các kỷ lục đường dài liên tục đổ xuống và ban tổ chức các giải lớn phải họp khẩn để bàn cách xử lý. Trong một cuộc họp trực tuyến với các đồng nghiệp ở Tokyo, có người đặt câu hỏi: nếu giày thay đổi môn chạy, thì kỷ lục lịch sử còn ý nghĩa gì?

Câu trả lời của tôi khi đó là: kỷ lục không có nghĩa tuyệt đối. Nó chỉ có nghĩa trong một bối cảnh cụ thể. Và bối cảnh đó bao gồm cả công nghệ, khí hậu, đường chạy và chiến thuật.

---

Phần lõi 2: Nhịp độ và bài toán phân bổ sức lực

Nếu giày quyết định hiệu suất, thì nhịp độ quyết định kết quả. Và nhịp độ marathon là một trong những bài toán chiến thuật bị hiểu sai nhiều nhất trong môn điền kinh.

Quan niệm phổ thông cho rằng vận động viên marathon nên chạy đều nhất có thể. Dữ liệu lại cho thấy hai mô hình thắng lợi: chạy đều tuyệt đối và chạy tăng tốc về cuối (negative split). Mô hình xuất phát nhanh rồi đứt hơi gần như luôn thất bại ở cự ly hơn bốn mươi km.

Phân tích các vòng chạy lớn cho thấy một quy luật khá ổn định. Vận động viên chia nhịp thành các phần khoảng 5 km. Ở mỗi mốc, độ lệch so với nhịp trung bình mục tiêu càng nhỏ thì xác suất về đích trong nhóm đầu càng cao. Nhưng đến khoảng km 30 tới km 40, phần lớn vận động viên có xu hướng chậm lại, trừ một nhóm nhỏ tăng tốc.

Kipchoge thuộc nhóm nhỏ đó. Dữ liệu từ Berlin 2026 cho thấy anh giữ tốc độ rất ổn định từ km 5 tới km 30, sau đó duy trì gần như nguyên vẹn tới đích. Đây không phải chuyện thể lực thuần túy. Đây là chuyện điều phối.

Có ba biến số chiến thuật quan trọng ở giai đoạn cuối cuộc đua marathon:

Biến số thứ nhất là dự trữ glycogen. Cơ thể người chỉ dự trữ đủ glycogen cho khoảng 30 đến 35 km chạy ở cường độ marathon. Sau mốc đó, năng lượng chuyển dần sang đốt mỡ, một quá trình chậm hơn và kém hiệu quả hơn. Bất kỳ ai chạy nhanh hơn ngưỡng ở giai đoạn đầu đều trả giá ở giai đoạn này.

Biến số thứ hai là nhiệt độ cơ thể. Ở cự ly dài, thân nhiệt tăng dần và ảnh hưởng tới hiệu suất. Chiến thuật tăng tốc ở nửa sau chỉ khả thi khi vận động viên đã tiết kiệm đủ nhiệt ở nửa đầu, thường bằng cách bám nhóm và tận dụng luồng khí phía sau người chạy trước.

Biến số thứ ba là tâm lý. Tôi để biến số này ở cuối có lý do. Tâm lý không phải là yếu tố mờ ảo, nó là một lớp dữ liệu riêng biệt. Nhưng nó chỉ phát huy tác dụng khi hai biến số trên đã được xử lý.

Ở đây, kỹ thuật bám nhóm (drafting) đóng vai trò then chốt và thường bị xem nhẹ. Chạy phía sau một vận động viên khác giúp giảm lực cản không khí, tiết kiệm năng lượng đáng kể. Ở tốc độ marathon, phần tiết kiệm này có thể tương đương vài giây mỗi km, và nhân lên trên bốn mươi km là một khoảng cách lớn.

Điều này giải thích vì sao các giải marathon lớn luôn có đội ngũ pacer (người dẫn nhịp) chuyên nghiệp. Pacer không chạy để thắng. Pacer chạy để tạo ra một vật cản khí động phía trước nhóm đầu, và để giữ nhịp cho vận động viên chủ lực.

Trong marathon, người chiến thắng thường là người biết cách để người khác chạy trước mình trong phần lớn cuộc đua.

Chiến thuật này có mặt trái. Nếu vận động viên phụ thuộc quá nhiều vào pacer, họ có thể mất khả năng tự giữ nhịp khi pacer rời đường chạy ở km 30, đúng thời điểm khó khăn nhất. Đây là một biến số mà bảng biểu đơn giản không nắm bắt được.

---

Phần lõi 3: Ekiden và độ sâu của Nhật Bản

Nhật Bản là một ngoại lệ trong bức tranh đường dài toàn cầu. Đây là quốc gia không thuộc Đông Phi nhưng vẫn sản sinh hàng chục vận động viên marathon dưới 2 giờ 10 phút mỗi thập kỷ. Cơ chế đào tạo đứng sau con số đó đáng để phân tích.

Trung tâm của hệ thống này là ekiden, giải chạy tiếp sức đường dài. Giải lớn nhất là Hakone Ekiden, tổ chức hai ngày đầu tháng 1 hàng năm, quy tụ các đội đại diện trường đại học. Mỗi đội có mười vận động viên, chạy tổng cộng khoảng 217 km chia thành các chặng có độ dài khác nhau.

Điểm đặc biệt của ekiden nằm ở chỗ nó biến chạy dài thành môn thể thao đồng đội. Vận động viên không chạy cho bản thân; họ chạy cho đội, cho trường, cho danh dự tập thể. Áp lực tâm lý này tạo ra một động lực mà các giải marathon cá nhân khó tạo được.

Thứ hai, ekiden xây dựng nền tảng thể lực theo cách khác với mô hình phương Tây. Vận động viên Nhật Bản thường tập khối lượng lớn từ khi còn rất trẻ, chạy hàng trăm km mỗi tuần. Đây là mô hình lấy khối lượng làm trọng tâm.

Thứ ba, hệ thống doanh nghiệp đóng vai trò then chốt. Các công ty lớn như Toyota, Honda, Fujitsu, Yakult, Nissin Foods đều có đội chạy dài chuyên nghiệp. Vận động viên tốt nghiệp đại học có thể gia nhập các đội này, nhận lương và tập trung toàn thời gian cho thi đấu.

Sự kết hợp ba yếu tố trên tạo ra độ sâu hiếm có. Nhật Bản có thể cử nhiều đội tuyển chất lượng mà không cạn kiệt nguồn lực.

Nhưng đây là điểm mà phân tích cần dừng lại và tự vấn. Nếu hệ thống đào tạo tốt đến vậy, tại sao chưa có nhà vô địch Olympic marathon nam người Nhật kể từ Naoko Takahashi? Cần phân biệt nam và nữ. Naoko Takahashi, người gốc Gifu, vô địch marathon nữ tại Sydney 2026. Về phía nam, thành tích cao nhất của Nhật Bản gần đây dừng ở mức huy chương không phải vàng.

Có ba lời giải được đưa ra, và tôi đánh giá cả ba đều có phần đúng:

Lời giải thứ nhất là mô hình khối lượng không tối ưu cho đỉnh cao. Chạy nhiều giúp nâng mặt bằng nhưng không nhất thiết tạo ra đỉnh cao. Để phá kỷ lục thế giới ở cự ly marathon, cần một sự kết hợp giữa khối lượng, cường độ cao, phục hồi và công nghệ, những thứ đôi khi xung đột với triết lý ekiden.

Lời giải thứ hai là lịch thi đấu quá dày. Vận động viên Nhật Bản thi đấu quanh năm, giữa ekiden, các giải doanh nghiệp và các cuộc tuyển chọn quốc gia. Quỹ thời gian dành cho một chu kỳ tập trung dài hạn bị thu hẹp.

Lời giải thứ ba là điều kiện chạy. Nhật Bản có độ ẩm cao vào mùa hè, gây bất lợi cho tập luyện cường độ cao. Nhiều đội phải di chuyển sang nước ngoài hoặc lên vùng cao để tập. Đây là một chi phí mà các quốc gia Đông Phi không phải gánh.

Dù vậy, tôi cho rằng đánh giá thấp hệ thống Nhật Bản là sai lầm. Độ sâu của hệ thống này gần đây đã tạo ra một lợi thế mới: khi các giải lớn mở rộng quy mô và tăng ảnh hưởng của bảng xếp hạng thế giới, độ sâu trở thành một loại tài sản chiến lược.

---

Phần lõi 4: Vòng loại và cơ chế dự Olympic

Một cuộc đua marathon lớn không chỉ diễn ra trên đường chạy. Nó diễn ra ở bàn giấy, nơi các liên đoàn quốc gia tính toán ai được cử đi, vào lúc nào.

Cơ chế vòng loại Olympic marathon gồm ba con đường chính:

Con đường thứ nhất là đạt chuẩn thời gian do World Athletics hoặc liên đoàn quốc gia đặt ra, trong một khung thời gian cụ thể. Với Olympic Paris 2026, chuẩn marathon nam và nữ được điều chỉnh chặt hơn so với các kỳ trước, phản ánh tham vọng giới hạn số lượng vận động viên tham dự.

Con đường thứ hai là thông qua bảng xếp hạng thế giới, dựa trên điểm số tích lũy từ các giải đủ điều kiện. Con đường này giúp các vận động viên không đạt chuẩn trực tiếp vẫn có cơ hội, đồng thời thưởng cho sự ổn định trong dài hạn.

Con đường thứ ba là tuyển chọn quốc gia nội bộ. Đây là con đường phức tạp nhất và cũng là nơi chiến thuật thể hiện rõ nhất.

Nhật Bản có một hệ thống tuyển chọn đặc biệt, gọi là Marathon Grand Championship, tổ chức một lần cho mỗi chu kỳ Olympic. Đây là một cuộc đua duy nhất quyết định phần lớn suất dự. Cách làm này có ưu điểm rõ ràng: nó tạo ra một sự kiện tập trung, dễ theo dõi, và công bằng về mặt hình thức.

Nhưng nó cũng có nhược điểm. Một cuộc đua duy nhất có thể bị ảnh hưởng bởi thời tiết, bởi may mắn, bởi một ngày tồi tệ. Vận động viên xây dựng phong độ suốt bốn năm có thể mất suất chỉ vì một cơn mưa.

Đây là điểm mà tôi thường nhấn mạnh với độc giả Nhật Bản. Cơ chế tuyển chọn càng tập trung thì phương sai càng lớn, và phương sai là kẻ thù của những vận động viên ổn định nhưng không chói sáng trong một ngày cụ thể.

Ở khía cạnh này, bảng xếp hạng thế giới là một bước tiến. Nó đo lường sự ổn định thay vì chỉ một khoảnh khắc, và giảm nguy cơ loại oan những vận động viên tốt.

Một yếu tố khác cần tính đến là mật độ thi đấu. Vận động viên muốn tích điểm xếp hạng phải tham gia nhiều giải, nhưng mỗi cuộc marathon tiêu tốn rất nhiều thể lực và cần thời gian phục hồi dài. Đây là một bài toán tối ưu mà các đội ngũ phân tích phải giải. Đội nào tìm được điểm cân bằng giữa điểm xếp hạng và thể lực sẽ có lợi thế.

---

Phần lõi 5: Địa chính trị đường chạy dài

Bức tranh marathon toàn cầu hiện nay được chia thành bốn tầng rõ rệt:

Tầng thống trị gồm Kenya và Ethiopia. Hai quốc gia này sản sinh phần lớn nhà vô địch các giải lớn. Cơ sở của sự thống trị này không chỉ là gen di truyền, một cách giải thích mà tôi cho là đơn giản hóa. Cơ sở thật nằm ở tổ hợp ba yếu tố.

Yếu tố thứ nhất là độ cao. Nhiều vùng của Kenya và Ethiopia nằm ở độ cao trên 2.000 mét. Tập luyện ở độ cao thúc đẩy sản sinh hồng cầu, cải thiện khả năng vận chuyển oxy. Vận động viên ở đây tập luyện trong điều kiện tự nhiên mà các quốc gia khác phải mô phỏng tốn kém.

Yếu tố thứ hai là mật độ cạnh tranh nội bộ. Ở các trung tâm chạy như Iten hay Eldoret của Kenya, hàng trăm vận động viên ở đẳng cấp cao cùng tập luyện và cạnh tranh hàng ngày. Đây là một môi trường mà việc chạy nhanh là tiêu chuẩn, không phải ngoại lệ.

Yếu tố thứ ba là động lực kinh tế. Với một vận động viên trẻ ở vùng nông thôn, chạy dài là một trong số ít con đường thoát nghèo. Điều này tạo ra mức độ cam kết mà các xã hội giàu có khó tái tạo.

Tầng thứ hai gồm các quốc gia có bề dày nhưng không thống trị: Nhật Bản, Eritrea, Morocco, và một số nước châu Âu. Đây là tầng có độ sâu tốt nhưng thiếu đỉnh cao tuyệt đối ở cự ly marathon.

Tầng thứ ba gồm các cường quốc ở cự ly trung bình có tiềm năng mở rộng sang marathon, trong đó có Hoa Kỳ. Sự phát triển của điền kinh học đường và đại học ở Hoa Kỳ tạo ra một cơ sở rộng, nhưng việc chuyển từ 10.000 mét sang marathon vẫn là một bước nhảy khó.

Tầng thứ tư là các quốc gia Đông Nam Á, nơi marathon đang phát triển mạnh về phong trào nhưng chưa có đội tuyển đỉnh cao ở cự ly này. Việt Nam thuộc nhóm này.

Về phía Việt Nam, tôi cho rằng có hai điểm cần thẳng thắn nhìn nhận.

Điểm thứ nhất là cơ sở hạ tầng phân tích còn mỏng. Ở nhiều nơi, việc theo dõi chỉ số của vận động viên vẫn dựa trên cảm quan. Dữ liệu phân đoạn, chỉ số phục hồi, phân tích nhịp độ thường thiếu.

Điểm thứ hai là điều kiện khí hậu. Việt Nam có mùa hè nóng ẩm, gây bất lợi cho tập cường độ cao. Đây là trở ngại thật, nhưng cũng là trở ngại đã được nhiều quốc gia giải quyết bằng cách chọn địa điểm tập phù hợp.

Điểm sáng của Việt Nam nằm ở phong trào. Số lượng giải chạy và người tham dự tăng liên tục trong những năm gần đây. Một nền tảng đại chúng rộng là điều kiện cần, dù chưa đủ, cho một nền đỉnh cao.

---

Phần lõi 6: Doping và câu hỏi về kỷ nguyên

Không thể phân tích cự ly marathon mà bỏ qua vấn đề doping. Mỗi khi một kỷ lục thế giới bị phá với biên độ lớn, câu hỏi đầu tiên nảy sinh trong giới chuyên môn là: thành tích này đến từ đâu?

Cần phân biệt rõ ba khả năng:

Khả năng thứ nhất là đột phá từ công nghệ và huấn luyện. Đây là khả năng có cơ sở nhất trong nhiều trường hợp, và đã được chứng minh ở các cự ly đường dài.

Khả năng thứ hai là khai thác vi phạm doping, có hoặc không bị phát hiện.

Khả năng thứ ba là tổ hợp của cả hai.

Đây là điểm mà tôi muốn nói thẳng. Việc gán mọi kỷ lục cho doping là một kết luận không có cơ sở dữ liệu, giống như việc gán mọi kỷ lục cho giày. Cả hai đều là lối tư duy tắt.

Điều có cơ sở là theo dõi cấu trúc sinh lý của các kỷ lục. Cụ thể, các nhà khoa học thể thao xem xét sự tương quan giữa thành tích ở các cự ly khác nhau, sự tiến bộ theo độ tuổi, và tính nhất quán của các chỉ số sinh hóa theo thời gian. Một kỷ lục dị thường thường để lại dấu vết trong cấu trúc dữ liệu, ngay cả khi nó không vi phạm quy định nào.

Về phía kiểm soát, một vấn đề dai dẳng ở marathon là mẫu hộ chiếu sinh học. Hộ chiếu này theo dõi các chỉ số máu của vận động viên theo thời gian, cho phép phát hiện các mẫu bất thường ngay cả khi không có kết quả dương tính trực tiếp. Đây là công cụ mạnh nhưng đòi hỏi tần suất lấy mẫu đủ dày.

Một điểm khác cần lưu ý là sự khác biệt giữa các quốc gia trong mức độ kiểm tra. Một vận động viên ở quốc gia có hệ thống kiểm tra dày sẽ bị soi nhiều hơn một vận động viên ở quốc gia có hệ thống lỏng hơn, dù cả hai hoàn toàn trong sạch. Đây là một loại bất công cấu trúc mà giới phân tích phải nhận diện thay vì bỏ qua.

---

Phần phản biện: Tương quan không phải nhân quả

Đã đến lúc tôi phải nói điều mà nhiều bài bình luận về marathon né tránh.

Sự trùng khớp về thời gian giữa kỷ nguyên giày tốc độ và làn sóng kỷ lục marathon không chứng minh được quan hệ nhân quả. Nó chỉ chứng minh hai hiện tượng cùng tồn tại. Đây là lỗi cơ bản nhất trong phân tích dữ liệu thể thao, và nó xuất hiện ở cả hai phe.

Phe thứ nhất nói: kỷ lục mới là sản phẩm của giày. Nhưng lập luận này bỏ qua nhiều biến số cùng thay đổi trong cùng giai đoạn: dinh dưỡng trong thi đấu, thiết bị theo dõi, chiến thuật pacing có dữ liệu, mạng lưới pacer chuyên nghiệp, và đặc biệt là sự dịch chuyển của mật độ cạnh tranh.

Phe thứ hai nói: kỷ lục mới là sản phẩm của doping. Nhưng lập luận này bỏ qua cùng những biến số đó, chỉ đảo chiều kết luận.

Có một cách kiểm tra đơn giản để tách ảnh hưởng của giày khỏi các yếu tố khác: so sánh thành tích của vận động viên khi dùng giày tốc độ và khi dùng giày truyền thống trong cùng điều kiện. Nhưng dữ liệu như vậy rất hiếm, vì sau khi quy định ra đời, gần như mọi vận động viên đỉnh cao đều dùng giày tốc độ. Đây là một giới hạn của dữ liệu quan sát, không phải một đòn kết liễu lập luận nào.

Điểm tinh tế hơn nằm ở chỗ khác. Giày tốc độ có thể không nâng đỉnh cao của vận động viên lên nhiều như người ta tưởng. Thay vào đó, nó có thể mở rộng số lượng vận động viên đạt được gần đỉnh cao đó. Nghĩa là giày thay đổi độ sâu của cuộc đua nhanh hơn thay đổi đỉnh của nó.

Nếu giả thuyết này đúng, thì tác động thật sự của giày không nằm ở kỷ lục thế giới, mà ở nhóm vận động viên tầm trung. Đây là một giả thuyết tôi cho rằng cần được kiểm chứng bằng dữ liệu phân bố thành tích, chứ không phải bằng cảm nhận.

Khi dữ liệu lên tiếng, tiếng cười chỉ còn là nhiễu.

Tôi sẽ dành thêm một ví dụ để làm rõ. Nếu đôi giày thực sự làm phần lớn công việc, chúng ta sẽ kỳ vọng thấy một bước nhảy vọt rất rõ về thành tích ngay khi công nghệ xuất hiện. Nhưng dữ liệu lịch sử cho thấy các kỷ lục đường dài vốn đã tiến bộ dần trong nhiều thập kỷ trước đó, và tốc độ tiến bộ không tăng đột ngột ở mức có thể quy hoàn toàn cho một yếu tố duy nhất.

Điều này không phủ nhận vai trò của giày. Điều này chỉ nói rằng chúng ta đang gán quá nhiều trọng lượng cho một biến số và quá ít cho các biến số còn lại.

Còn một điểm cần nói thẳng về phía ngược lại. Việc một số bài bình luận đánh giá thấp thành tích của các vận động viên Đông Phi như một dạng kỳ thị ngầm là điều tôi từ chối. Tôi đã nhiều lần chứng kiến đồng nghiệp hạ thấp thành tích của vận động viên Kenya hoặc Ethiopia bằng những lập luận mơ hồ về điều kiện tự nhiên. Đó là một lối tư duy lười biếng, và nó làm nghèo đi khả năng phân tích của cả một ngành.

Nhân đây, tôi muốn nhắc lại một chuyện cá nhân. Năm 2026, khi tôi viết về trận đấu giữa một đội tuyển lớn và một đội tuyển châu Á ở vòng bảng một giải thế giới, tôi dự đoán đội lớn sẽ bị loại dựa trên dữ liệu pressing. Một bình luận viên chê rằng phụ nữ thì biết gì về pressing. Trận đấu kết thúc đúng như dữ liệu dự báo. Bài viết của tôi được chia sẻ rất nhiều.

Mọi lời chê cười là một cột dữ liệu chưa được gán nhãn. Sau đó tôi hiểu ra một điều: cảm xúc không thắng được số liệu, nhưng cảm xúc cũng là một phần dữ liệu cần được phân tích, không phải bị gạt bỏ.

Áp dụng vào câu chuyện marathon, điều này có nghĩa là: sự hào hứng của công chúng với kỷ lục, sự hoài nghi của giới chuyên môn với công nghệ, cả hai đều là tín hiệu. Tôi không đoán kỷ lục marathon; tôi đo khoảng cách giữa kỳ vọng của công chúng và bản chất của thành tích.

Trong phòng họp, cảm xúc hỏi, dữ liệu trả lời.

---

Phần phản biện bổ sung: Điểm mù của truyền thông và thị trường

Có một điểm mù mà cả truyền thông và thị trường đều mắc phải khi nói về marathon. Họ tập trung vào kỷ lục thế giới, một điểm dữ liệu duy nhất ở cực đoan của phân bố. Trong khi đó, toàn bộ giá trị kinh tế và xã hội của môn chạy dài nằm ở phần giữa của phân bố.

Số người chạy marathon trên toàn thế giới tăng liên tục trong thập kỷ qua, đặc biệt ở châu Á. Nhật Bản là một ví dụ điển hình với hàng trăm giải mỗi năm. Đây là nơi giá trị thật của môn thể thao này được tạo ra, và cũng là nơi các quyết định phân tích cần được áp dụng nghiêm túc nhất.

Một lỗi phân tích phổ biến ở thị trường thể thao là áp dụng các chỉ số của vận động viên đỉnh cao cho vận động viên phong trào. Đây là sai lầm về cơ sở. Một vận động viên chạy 4 giờ và một vận động viên chạy 2 giờ 05 phút có hai bài toán sinh lý khác nhau, hai chiến thuật khác nhau, và hai nhu cầu dinh dưỡng khác nhau.

Điều tương tự áp dụng cho phân tích thị trường chuyển nhượng và tài trợ. Những mức giá được đặt ra không phải là tin đồn, mà là những giá trị đang tìm lại chính mình. Khi một nhà tài trợ định giá hợp đồng của một vận động viên, họ đang cố định lượng nhiều biến số cùng một lúc: tuổi, phong độ, hình ảnh, thị trường và rủi ro.

Ở khía cạnh này, tôi cho rằng các quốc gia Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, có một cơ hội chưa được khai thác. Thay vì cố đuổi theo kỷ lục đỉnh cao, họ có thể xây dựng một nền tảng phân tích dữ liệu cho phong trào, phục vụ hàng triệu người chạy. Đây là một thị trường thật, và nó cần những công cụ thật.

---

Phần kết luận mở: Tín hiệu cho vòng tiếp theo

Nhìn về phía trước, có một số tín hiệu tôi cho rằng đáng theo dõi.

Tín hiệu thứ nhất là cuộc đua dưới 2 giờ chính thức. Cuộc chạy dưới 2 giờ của Kipchoge ở Vienna năm 2026 với thời gian 1 giờ 59 phút 40 giây không được công nhận là kỷ lục vì điều kiện tổ chức không đáp ứng quy định. Nhưng nó cho thấy ngưỡng sinh lý nằm trong tầm với. Câu hỏi đặt ra cho chu kỳ tiếp theo là liệu một cuộc đua chính thức và hợp lệ có thể chạm tới ngưỡng đó.

Tín hiệu thứ hai là ảnh hưởng của quy định giày. Khi một bộ quy định đặt trần kỹ thuật, câu hỏi quan trọng là liệu các nhà sản xuất có tìm ra con đường đổi mới khác không. Đây là điều mà bất kỳ thị trường nào cũng làm khi gặp rào cản: họ chuyển hướng sang các biến số chưa bị điều chỉnh.

Tín hiệu thứ ba là sự dịch chuyển của kỷ lục giữa các quốc gia. Trong thập kỷ qua, Kenya và Ethiopia vẫn thống trị, nhưng một số quốc gia khác đang thu hẹp khoảng cách. Việc theo dõi độ sâu của các đội tuyển quốc gia, chứ không chỉ thành tích cá nhân, sẽ cho thấy hướng đi của ngưỡng cạnh tranh.

Tín hiệu thứ tư là sự trưởng thành của phân tích dữ liệu trong môn chạy dài. Ở các quốc gia phát triển, các đội ngũ phân tích đã bắt đầu sử dụng mô hình để dự đoán phong độ và tối ưu lịch thi đấu. Khoảng cách giữa các quốc gia có nền tảng phân tích tốt và các quốc gia không có sẽ ngày càng mở rộng.

Marathon là cuộc đua của bốn mươi hai km và hai trăm mét. Trong suốt khoảng cách đó, có hàng nghìn quyết định nhỏ được đưa ra, mỗi quyết định đóng góp một phần vào kết quả cuối cùng. Đôi giày là một quyết định. Nhịp độ là một quyết định. Hệ thống đào tạo là một quyết định. Và bản thân việc quyết định cách đo lường tất cả những điều đó cũng là một quyết định.

Mùa hè trống rỗng năm 2026, khi các sân vận động không có khán giả và lợi thế sân nhà biến mất, đã dạy tôi một điều vẫn còn đúng cho đến hôm nay: chiếc ghế trống cũng là một vận động viên. Ở marathon, biến số không xuất hiện trên bảng thành tích thường là biến số quyết định ai về đích trước.

Điều tôi muốn để lại cho người đọc không phải một dự đoán, mà một câu hỏi: khi mọi vận động viên đỉnh cao đều có cùng công nghệ, cùng quy định, cùng mặt bằng dữ liệu, thì lợi thế còn lại nằm ở đâu?

Câu trả lời, theo kinh nghiệm của tôi, thường nằm ở những chỗ mà bảng biểu không hiển thị: cách một vận động viên phân bổ sức lực ở km thứ ba mươi, cách một đội ngũ ra quyết định vào ngày thi đấu, và cách một quốc gia tổ chức toàn bộ hệ thống để tạo ra không chỉ một người nhanh, mà một thế hệ nhanh.

Khiêm nhường trước ngẫu nhiên không có nghĩa là ngừng phân tích. Nó có nghĩa là mở cánh cửa cho khả năng mình sai, để mỗi lần dữ liệu thay đổi, kết luận cũng có thể thay đổi.