Khi chuyên gia bóng bàn Trung Quốc mang cả hệ thống tới Bắc Macedonia

Trương Di Ninh đứng bên mép bàn bóng ở Skopje, và tôi dựng lại hình ảnh ấy từ một bản tin của Liên đoàn Bóng bàn Châu Âu, không phải từ một clip nào đó lan truyền trên mạng xã hội. Cô cầm vợt, cúi xuống chỉnh lại tư thế cổ tay cho một đứa trẻ, và cả căn phòng im đi. Trong bóng bàn, khoảnh khắc ấy quen thuộc đến mức khó tả: một người thợ cả đặt tay lên vai một người học việc, và thế hệ tiếp theo bắt đầu được nắn từ đúng chỗ đó. Nhưng lần này, người thợ cả đến từ một nơi mà bóng bàn thế giới đã quen gọi là trung tâm của mọi trung tâm. Cô đến từ Trung Quốc. Và cô không mang theo một bí quyết nào cả. Cô mang theo cả một hệ thống.

Từ ngày 7 đến ngày 10 tháng Chín, một phái đoàn chuyên gia bóng bàn Trung Quốc do Hiệp hội Bóng bàn Bắc Macedonia mời đã có chuyến thăm được mô tả là đầu tiên thuộc loại này. Trong phái đoàn có Trương Di Ninh, cựu tuyển thủ được liệt vào hàng những tay vợt thành công nhất lịch sử môn này. Các em trẻ của Bắc Macedonia và một nhóm vận động viên trẻ Serbia cùng tham gia, theo một thỏa thuận hợp tác giữa hiệp hội hai nước láng giềng. Nội dung được nêu ra một cách khái quát: chia sẻ chuyên môn, phương pháp huấn luyện và kinh nghiệm; chú trọng đặc biệt vào phát triển trẻ; hướng tới những cơ hội tiếp cận tri thức đẳng cấp thế giới, chuyên môn huấn luyện và trải nghiệm quốc tế.

Đọc bản tin ấy lần đầu, tôi đã định gấp lại. Nó không có tỷ số, không có bảng xếp hạng, không có một pha bóng nào để mổ xẻ. Nhưng rồi tôi ngồi lại lâu hơn, bởi cái thứ đang được kể ở đây không nằm trong tỷ số. Nó nằm trong chỗ mà bóng bàn Việt Nam đã đứng suốt nhiều năm và vẫn chưa thoát ra được. Lớp bụi thời gian phủ lên mặt bàn bóng, và tôi gỡ từng viên gạch để tìm chữ ký của số phận.

Địa tầng mà người ta gọi là một chuyến thăm bốn ngày

Bốn ngày. Từ mùng 7 đến mùng 10 tháng Chín. Nếu bạn là người quan sát các hệ thống đào tạo trẻ như tôi, bạn biết rằng bốn ngày chẳng thể thay đổi một nền bóng bàn. Vậy tại sao bản tin lại dùng những chữ như "cột mốc quan trọng" cho một khoảng thời gian ngắn ngủi đến vậy? Câu trả lời nằm ở chỗ khác: người ta không đo chuyến thăm bằng việc nó dạy được gì trong bốn ngày, mà bằng việc nó mở ra cánh cửa gì ở phía sau.

Mỗi lứa cầu thủ là một địa tầng; tôi chỉ ngồi xuống và lắng nghe tiếng vọng. Tiếng vọng từ Skopje, với tôi, không phải là tiếng vỗ tay khi Trương Di Ninh bước vào nhà tập. Tiếng vọng ấy là một câu hỏi lớn hơn nhiều: tại sao một đất nước sản sinh ra những tay vợt giỏi nhất thế giới lại chọn mang hệ thống của mình đến một vùng Balkan nhỏ bé, nằm ngoài mọi vùng phủ sóng quyền lực của bóng bàn toàn cầu?

Để trả lời, tôi phải lùi lại một lớp địa chất nữa. Bóng bàn hiện đại, xét trong cấu trúc quyền lực của nó, là một môn thể thao được tổ chức quanh một trục duy nhất. Trung Quốc không chỉ vô địch; Trung Quốc đặt ra chuẩn mực cho cách người ta nghĩ về môn bóng bàn. Một tay vợt trẻ ở châu Âu học cách cầm vợt, xoay người, kết thúc điểm số, và rất nhiều đường nét của những động tác ấy được khuôn định bởi cách người Trung Quốc đã làm trước đó vài thập niên. Chuẩn mực không chỉ là kết quả trên bảng điểm. Chuẩn mực là cái cách người ta đứng, cái cách người ta phòng thủ, cái cách người ta chọn lối đánh khi bị dồn vào góc bàn.

Khi một nền bóng bàn nhỏ nhận được sự hiện diện của một tay vợt đến từ nơi đặt ra chuẩn mực ấy, điều nó nhận không phải là một vài bài tập lẻ. Nó nhận được cái nhìn phóng chiếu về chính mình trong tương lai. Chuyến thăm ấy không trao kỹ năng, nó trao một vùng tham chiếu. Đứa trẻ nào từng được Trương Di Ninh chỉnh tay sẽ cảm nhận được, trong một khoảnh khắc ngắn, rằng chuẩn mực thế giới đang ngồi ngay trước mặt mình thay vì nằm trên màn hình.

Bối cảnh: một vùng đất mà bóng bàn không phải chuyện nhỏ

Bắc Macedonia là một quốc gia nhỏ nằm ở trung tâm bán đảo Balkan, với dân số chỉ hơn hai triệu người. Nhưng đừng để con số dân số đánh lừa bạn về truyền thống thể thao. Vùng đất ấy thuộc nhóm những nơi đã sản sinh ra một số vận động viên bóng bàn và bóng rổ đáng chú ý trong lịch sử Nam Tư cũ. Bóng bàn tại Nam Tư từng có một giai đoạn phát triển đáng kể, với những tay vợt có mặt trong các giải châu Âu và thế giới. Ký ức ấy vẫn còn đó, chỉ là các đường đứt gãy lịch sử đã khiến cả vùng tụt lại trong vài ba thập niên.

Serbia, người láng giềng lớn hơn, là đầu tàu truyền thống của bóng bàn vùng Balkan. Serbia vẫn có những tuyển thủ thi đấu ở đẳng cấp cao. Việc Serbia cử vận động viên trẻ tham gia một chương trình huấn luyện đặt tại Bắc Macedonia không phải chuyện tình cờ. Nó phản ánh một logic vùng: khi cơ sở hạ tầng của một quốc gia còn mỏng, người ta gom chung các nguồn lực nhỏ lại thành một điểm tựa chung. Hai hiệp hội bóng bàn của hai nước đã có một thỏa thuận hợp tác sẵn, và chuyến thăm của các chuyên gia đầu tiên đã đi qua cánh cửa có sẵn ấy.

Điều này quan trọng với tôi vì nó vẽ ra một mô hình mà bóng bàn Đông Nam Á cũng đang phải đối mặt. Việt Nam, Thái Lan, Singapore, Malaysia, Philippines — những nền bóng bàn có quy mô nhỏ, không đủ để tự lực xây dựng toàn bộ chuỗi đào tạo từ trẻ em đến đỉnh cao theo tiêu chuẩn Trung Quốc, Đức hay Nhật Bản. Cách duy nhất để không bị bỏ lại là tìm những điểm tựa chung có tính vùng. Balkan chọn một điểm tựa như vậy cách đây vài năm. Đông Nam Á cũng đã có những lần phải làm điều tương tự, dù chưa thành hình rõ rệt bằng một mô hình chuẩn mực như Skopje — Beograd.

Về phía Trung Quốc, chuyến thăm này nằm trong một chuỗi dài mà giới quan sát quen gọi là "kế hoạch nuôi sói". Cái tên ấy nghe có vẻ lạ khi nói về chính quốc gia thống trị. Người Trung Quốc chủ động đưa huấn luyện viên, phương pháp, kinh nghiệm của họ ra nước ngoài để những nền bóng bàn khác mạnh lên. Trên bề mặt, hành động ấy có vẻ tự làm yếu mình. Nhưng nếu bóng bàn toàn cầu trở thành một bộ môn chỉ có một quốc gia thắng mãi, thì giá trị truyền thông và thương mại của môn ấy sẽ teo dần. Một ván bóng bàn chỉ đáng xem khi có người có thể thắng được. Chính vì thế mà việc xuất khẩu hệ thống, về lâu dài, lại bảo vệ vị thế trung tâm của Trung Quốc thay vì đe dọa nó.

Chuyến thăm được cấu trúc như thế nào nhìn từ bên trong

Một bản tin thương mại của hiệp hội châu Âu hiếm khi đi vào chi tiết kỹ thuật. Nó được viết cho hai đối tượng: nhà tài trợ tiềm năng và cơ quan truyền thông. Bởi vậy, cái mà nó gọi là "phương pháp huấn luyện chuyên nghiệp" hay "cải thiện kỹ thuật" thực chất là một gói nội dung mà tôi có thể phác lại từ kinh nghiệm theo dõi các trại huấn luyện tương tự.

Gói chuyên môn mà các chuyên gia Trung Quốc mang theo gần như chắc chắn xoay quanh hệ thống tập đa bóng, huấn luyện mô thức bộ pháp, và phương pháp tập có bạn đánh đối kháng được tổ chức theo cấp độ. Đây không phải bí mật. Đây là những thành phần có thể xuất khẩu của lối đào tạo Trung Quốc — những thứ mà bất cứ ai có mắt nghề đều nhận ra sau vài ngày đứng bên nhà tập.

Hệ thống tập đa bóng là trái tim của cách Trung Quốc đào tạo. Thay vì để học viên đánh từng quả một rồi nhặt bóng, huấn luyện viên đứng phía bên kia bàn với một rổ bóng lớn, tung ra liên tục để học viên thực hiện cùng một động tác đến hàng trăm lần trong vài phút. Nhịp độ được kiểm soát chặt chẽ, và chính nhịp độ ấy nắn lại phản xạ. Không có gì kỳ diệu trong đó. Cái kỳ diệu nằm ở kỷ luật và ở khối lượng lặp lại mà một nền đào tạo tập trung có thể huy động được.

Huấn luyện bộ pháp là phần khó nhất để đưa ra nước ngoài, vì nó không nằm trong một động tác đơn lẻ mà nằm trong cách cơ thể chuyển dịch trọng tâm giữa hai chân, cách đặt chân trước khi tiếp bóng, cách thu hồi vị trí sau khi đánh. Một huấn luyện viên giỏi có thể dạy điều này trong vài ngày, nhưng để một học viên biến nó thành thói quen tự động thì cần hàng nghìn giờ. Đây là lý do tôi luôn nhìn vào đôi chân trước khi nhìn vào cú đánh. Người ta thấy một pha kết thúc uy lực, tôi thấy những đường di chuyển âm thầm trước đó mười năm.

Phương pháp bạn đánh đối kháng là phần thứ ba. Trung Quốc nổi tiếng với việc xây dựng những tay vợt trong nước có lối đánh mô phỏng các đối thủ nước ngoài nguy hiểm nhất, để tuyển thủ chính được tập làm quen với chính những kịch bản mà họ sẽ gặp. Việc một nhóm vận động viên trẻ Bắc Macedonia và Serbia được gom lại thành một lớp học chung cũng phản ánh đúng logic ấy: bạn đánh đối kháng đa dạng là điều kiện để kỹ thuật lớn lên.

Trương Di Ninh, trong vai trò này, không phải là người truyền đạt kỹ thuật chính. Cô là người trao sự hiện diện. Trong một nền bóng bàn nhỏ, sự hiện diện của một nhà vô địch Olympic có thể giữ được nhiều đứa trẻ ở lại với môn thể thao hơn cả một chương trình học bổng. Bóng bàn cạnh tranh với bóng rổ, bóng đá, các môn thể thao mà trẻ em ở Balkan bị hút về phía đó bởi triển vọng kinh tế rõ ràng hơn. Một tấm gương sống có thể làm được điều mà bảng điểm không làm nổi.

Điều mà bản tin không nói

Có một điều tôi phải nhấn mạnh với những ai đọc bản tin này như một lời hứa: một chuyến thăm bốn ngày, dù có nhà vô địch Olympic đi cùng, không biến Bắc Macedonia thành một thế lực bóng bàn. Cái nút thắt thật sự của những nền bóng bàn nhỏ không phải là kiến thức, mà là khả năng duy trì huấn luyện ở mật độ cao trong nhiều năm và khối lượng thi đấu đủ dày để học viên trưởng thành.

Kiến thức thì có thể nhập cảng trong bốn ngày. Một huấn luyện viên người bản địa đủ giỏi để đứng nhà tập sáu buổi mỗi tuần, ba trăm ngày mỗi năm, trong suốt một thập niên, thì không thể nhập cảng trong bốn ngày. Bởi vậy, nếu tôi phải đặt cược vào điều sẽ quyết định số phận chương trình này, tôi sẽ không nhìn vào buổi khai mạc. Tôi sẽ nhìn vào việc sau ba năm có xuất hiện một khóa đào tạo huấn luyện viên trong nước hay không.

Có một chi tiết trong bản tin khiến tôi chú ý: chương trình được mô tả như một phần của hợp tác khu vực giữa Bắc Macedonia và Serbia, không phải giữa Bắc Macedonia và Trung Quốc. Đây là một tín hiệu cấu trúc. Nó cho thấy Trung Quốc đến với tư cách một bên thứ ba cung cấp chuyên môn, còn việc tổ chức nằm ở các hiệp hội địa phương. Trong dài hạn, đây là mô hình bền vững hơn so với mô hình một quốc gia lớn tổ chức mọi thứ. Nhưng nó cũng tạo ra một rủi ro: khi người cung cấp chuyên môn rút đi, chương trình có thể tự chết nếu các hiệp hội không giữ được lửa.

Góc phản trực giác: xuất khẩu hệ thống là một hành động gây nghiện

Đây là chỗ mà tôi muốn phản biện lại chính cách mà chuyến thăm này được tô vẽ.

Kế hoạch nuôi sói, xét về ngôn ngữ truyền thông, luôn được đóng khung như một món quà. Trung Quốc trao, thế giới nhận. Nhưng nhìn từ lịch sử đào tạo trẻ, món quà ấy đi kèm một cái bẫy mà ít ai gọi tên. Khi một nền bóng bàn nhỏ nhận chuyên gia từ nơi đặt ra chuẩn mực, nó thường có xu hướng quên đi việc phải tự xây năng lực huấn luyện nội địa. Trại huấn luyện diễn ra. Các em trẻ phấn khích. Truyền thông đưa tin. Và rồi chương trình kết thúc, và tất cả trở về trạng thái cũ, chỉ khác là bây giờ hiệp hội có thêm một dòng trong hồ sơ xin tài trợ.

Rủi ro lớn nhất của những chương trình như thế này không phải là thất bại, mà là thành công bề mặt. Thành công bề mặt là khi mọi người hài lòng với việc đã có một chuyến thăm đẹp, và không ai đặt ra câu hỏi tiếp theo: sau chuyến thăm, chỉ số kỹ thuật của các em trẻ được đo bằng gì? Sau một năm, các em có được thi đấu ở giải khu vực nhiều hơn không? Sau ba năm, có huấn luyện viên nào được chứng nhận theo chuẩn chuyên gia Trung Quốc không?

Cái bẫy thứ hai là phụ thuộc. Khi một chương trình đào tạo trẻ dựa vào chuyên gia nước ngoài, nó có xu hướng ưu tiên những buổi huấn luyện đặc biệt thay vì xây dựng quy trình thường nhật. Nhưng trong bóng bàn, quy trình thường nhật mới là thứ tạo ra đỉnh cao. Không có buổi huấn luyện đặc biệt nào bù được mười hai tháng tập luyện không đều đặn. Chuẩn mực được truyền đi trong bốn ngày; nhưng chuẩn mực chỉ sống nếu nó được người bản địa mang trong mình ba trăm sáu mươi lăm ngày.

Cái bẫy thứ ba tinh tế hơn, và đây là phần tôi phải nói một cách cẩn trọng. Khi Trung Quốc xuất khẩu hệ thống của họ, họ không chỉ xuất khẩu kỹ thuật. Họ xuất khẩu một cách nghĩ. Và cái cách nghĩ ấy, hữu ích đến mức nào đi nữa, cũng kéo theo việc các nền bóng bàn nhỏ bắt đầu nhìn bóng bàn thế giới qua con mắt của Trung Quốc. Khi đó, sự đa dạng chiến thuật — thứ từng là tài sản của bóng bàn châu Âu với lối đánh xa bàn, xoáy lạ, tư duy phòng ngự phản công khác biệt — sẽ bị làm phẳng đi. Đó là một tổn thất dài hạn, và nó không xuất hiện trong bất cứ báo cáo tài trợ nào.

Tôi viết điều này không phải để chê kế hoạch nuôi sói. Trong bóng bàn, khi một quốc gia thống trị đến mức độ mà ở nhiều giai đoạn các trận chung kết giải vô địch thế giới chỉ toàn người Trung Quốc, thì việc phá thế độc tôn của chính mình là một hành động có tầm nhìn. Nhưng người nhận, tức các nền bóng bàn nhỏ như Bắc Macedonia, Serbia, và cả Việt Nam nếu có cơ hội, cần nhận món quà ấy với đôi mắt mở. Điều cần học không phải là những động tác cụ thể, mà là cách người Trung Quốc xây dựng cả một dây chuyền từ trường học đến tuyển quốc gia. Đó mới là chìa khóa, và nó không nằm trong một buổi tập nào cả.

Sai lầm là hiện vật quý: bài học từ việc nhìn lại các chương trình tương tự

Trong sự nghiệp quan sát các học viện trẻ, tôi từng chứng kiến không ít lần một nền thể thao nhỏ nhập khẩu chuyên gia rồi thất vọng. Có một mẫu hình lặp lại mà tôi đã ghi vào sổ của mình sau nhiều năm.

Mẫu hình ấy diễn ra như sau. Một đoàn chuyên gia đến. Một tuần huấn luyện cường độ cao diễn ra. Các học viên trẻ trải qua một cú sốc tích cực vì lần đầu họ thấy được chuẩn mực đỉnh cao. Các huấn luyện viên địa phương ghi chép rất nhiều. Khi đoàn rời đi, mọi thứ trở về guồng cũ, vì không có cấu trúc nào được dựng lên để giữ những gì vừa học. Ba năm sau, nếu bạn hỏi học viên trẻ ấy rằng họ đã học được gì, họ sẽ nhớ về cảm xúc chứ không nhớ về kỹ thuật. Cảm xúc thì quý. Nhưng cảm xúc mà không có cấu trúc thì tan trong một mùa mưa.

Sai lầm năm ấy không phải để chôn, mà để khai quật lại mỗi lần nhắc đến một chương trình mới. Và sai lầm phổ biến nhất, trong hầu hết các trường hợp tôi từng đối chiếu, không nằm ở phía chuyên gia. Nó nằm ở phía người nhận: thiếu việc đo lường, thiếu việc chuyển giao cho huấn luyện viên bản địa, thiếu việc gắn chương trình vào lịch thi đấu thực tế của các em trẻ.

Bởi thế, khi đọc tin về Skopje, điều tôi quan tâm không phải là Trương Di Ninh đã dạy gì trong bốn ngày ấy. Điều tôi quan tâm là liệu trong vòng sáu tháng tới có một tài liệu nào nói về việc các huấn luyện viên Bắc Macedonia được chuyển giao quy trình tập luyện của Trung Quốc hay không. Nếu có, chuyến thăm này đi vào lịch sử. Nếu không, nó đi vào quên lãng, như hàng trăm chuyến thăm tương tự khác từng đi vào quên lãng.

Trương Di Ninh và vai trò của biểu tượng trong đào tạo trẻ

Có một điều trong bản tin mà tôi đọc rất kỹ, vì nó nói lên một xu hướng nghề nghiệp mới. Trương Di Ninh, người từng thống trị môn bóng bàn trong một giai đoạn dài với tư cách vận động viên, xuất hiện trong chuyến thăm này với tư cách một đại sứ của hệ thống, không phải một huấn luyện viên chính. Cô được giới thiệu là một trong những tay vợt thành công nhất lịch sử bóng bàn, và sự hiện diện của cô được cho là đã làm cho dịp này trở nên đặc biệt có ý nghĩa.

Các bản tin kiểu này thường dừng ở đó. Nhưng tôi nhìn thấy một mẫu hình mà tôi cho rằng các hiệp hội bóng bàn nhỏ nên lưu ý.

Ngành bóng bàn thế giới đang dần hình thành một kênh thứ hai song song với kênh huấn luyện chính thức: kênh đại sứ. Các nhà vô địch huyền thoại, sau khi giải nghệ, dần chuyển sang vai trò truyền cảm hứng và chuyển giao mềm. Không huấn luyện kỹ thuật cơ bản. Không đứng nhà tập hàng ngày. Chỉ xuất hiện ở những điểm nóng, nơi sự hiện diện của họ có thể làm thay đổi nhận thức của một thế hệ.

Với bóng bàn, kênh ấy có giá trị đặc biệt. Bởi vì đây là một môn thể thao đòi hỏi kỹ thuật tinh xảo bậc nhất, nhưng lại bị xem là kém hấp dẫn hơn về mặt thương mại so với các môn thể thao đồng đội. Bóng bàn cần biểu tượng để hút trẻ em. Một đứa trẻ mười tuổi ở Skopje, nếu chỉ được xem các trận đấu trên truyền hình, sẽ khó tưởng tượng được con đường trở thành tay vợt đỉnh cao. Nhưng khi nó đứng cách một nhà vô địch Olympic vài bước chân, con đường ấy bỗng hiện ra trong trí tưởng tượng của nó.

Trong các nền bóng bàn nhỏ, biểu tượng không làm mất đi tính phân tích; nó bảo vệ tính liên tục của một con đường mà các em sẽ bước tiếp.

Nhưng tôi cũng phải nói cái mặt còn lại của câu chuyện. Khi truyền thông đẩy mạnh một biểu tượng, chương trình dễ bị đóng khung như một sự kiện cảm xúc. Các hiệp hội nhận được lượng phủ sóng tích cực, có thể xin được thêm tài trợ, nhưng gánh nặng đo lường thì bị quên. Một biểu tượng có thể làm một chương trình trở nên quyến rũ hơn, nhưng biểu tượng không nuôi sống một chương trình qua năm tháng. Với người quan sát, đây là ranh giới mỏng mà tôi luôn phải giữ khi đọc các bản tin kiểu này: phân biệt giữa giá trị thật của một biểu tượng và ảo ảnh mà biểu tượng ấy dựng lên trong lòng khán giả.

Bản đồ truyền dẫn của bóng bàn: cái gì thực sự đi qua chuyến thăm này?

Tôi hình dung một chuyến thăm như thế này giống như việc người ta đổ nước vào một ống dẫn. Nước sẽ chảy tới đâu tùy thuộc vào cấu trúc ống. Với trường hợp Skopje, có thể phác ra bốn tuyến truyền dẫn.

Tuyến thứ nhất là tuyến đào tạo cơ sở. Phương pháp của Trung Quốc đi vào các nhà tập địa phương, lọc qua tay các huấn luyện viên Bắc Macedonia và Serbia. Ảnh hưởng ở tuyến này là tích cực nhưng nhỏ, vì nó phụ thuộc vào việc các huấn luyện viên ấy biến điều học được thành thực hành thường nhật. Thời gian hiệu ứng có thể tính bằng nhiều năm.

Tuyến thứ hai là tuyến thị trường giải đấu. Không có tác động trực tiếp, vì chương trình này không gắn với hệ thống tính điểm nào. Nhưng nếu được tổ chức lặp lại, nó có thể làm tăng số lượng vận động viên trẻ ở khu vực, và đến lượt mình, số lượng ấy làm các giải trẻ khu vực thêm cạnh tranh. Đó là một ảnh hưởng gián tiếp và chậm.

Tuyến thứ ba là tuyến quyền lực mềm. Trung Quốc củng cố vị thế trung tâm trong môn bóng bàn bằng cách trở thành bên cung cấp chuyên môn cho các khu vực xa xôi. Ảnh hưởng ở tuyến này là trung bình đến cao, và đây thực chất là mục tiêu chính của toàn bộ chiến lược.

Tuyến thứ tư là tuyến thị trường thiết bị. Không một thương hiệu vợt, mặt vợt hay bàn bóng nào được nhắc trong bản tin. Tôi đã kiểm tra lại nhiều lần. Điều đó có nghĩa là bất kỳ ai nói chuyến thăm này mở đường cho các thương hiệu thiết bị Trung Quốc vào Balkan chỉ đang suy đoán. Suy đoán ấy có thể đúng trong dài hạn, nhưng nó không có cơ sở trong bản tin. Và trong nghề quan sát của tôi, sự khác biệt giữa cái có thể đúng và cái được chứng minh là sự khác biệt giữa phân tích và tuyên truyền.

So sánh với bóng bàn Việt Nam: chúng ta đang ở đâu trong bức tranh này?

Tôi sống ở Sài Gòn, và mỗi tuần tôi đều ghé qua một vài nhà tập bóng bàn ở đây, cả những nơi chuyên nghiệp lẫn những nơi chỉ là câu lạc bộ cộng đồng. Tôi đến đó để quan sát trẻ em tập luyện, vì với tôi đó là nơi sự thật của một nền thể thao hiện ra rõ nhất.

Bóng bàn Việt Nam có một vị trí đặc biệt ở Đông Nam Á. Chúng ta có những tay vợt giành huy chương ở các kỳ SEA Games, có những giai đoạn xuất sắc ở đấu trường khu vực. Nhưng cái khoảng cách giữa khu vực và châu lục vẫn rộng, và khoảng cách giữa châu lục và thế giới thì gần như không đổi trong nhiều thập niên. Khi tôi đọc tin các chuyên gia Trung Quốc sang Bắc Macedonia, câu hỏi đầu tiên tôi tự đặt ra là: bao giờ thì có một phái đoàn như thế sang Việt Nam, và chúng ta sẽ làm gì với bốn ngày ấy?

Điều mà tôi quan sát được trong các nhà tập ở Sài Gòn là chúng ta đang thiếu một thứ mà tôi gọi là "chiều sâu của khối lượng". Trẻ em Việt Nam tập bóng bàn với cường độ đáng nể ở một số câu lạc bộ. Nhưng tổng khối lượng giờ tập tích lũy qua nhiều năm vẫn không thể bằng khối lượng của một hệ thống tập trung, nơi các em trẻ được đưa vào ký túc xá từ nhỏ và tập sáu đến tám giờ mỗi ngày trong nhiều năm. Không có khối lượng ấy, không thể có đỉnh cao. Đây là điều mà truyền thông Việt Nam thường bỏ qua khi so sánh chúng ta với các nước mạnh.

Việc chuyên gia Trung Quốc đến Bắc Macedonia không chỉ là câu chuyện của họ. Nó là một lời nhắc cho chúng ta về lựa chọn chiến lược. Một nền bóng bàn nhỏ có ba lựa chọn để phát triển. Lựa chọn thứ nhất là tự lực, xây dựng hệ thống đào tạo từ đầu, chậm nhưng bền. Lựa chọn thứ hai là nhập khẩu chuyên gia từ một nước mạnh, nhanh nhưng dễ phụ thuộc. Lựa chọn thứ ba là gắn vào một liên minh khu vực, chia sẻ nguồn lực với các nước láng giềng. Balkan đang thử lựa chọn thứ ba kết hợp với thứ hai. Việt Nam đang ở đâu trong ba lựa chọn ấy?

Tôi không có câu trả lời. Nhưng tôi biết một điều: bất kỳ lựa chọn nào cũng sẽ thất bại nếu nó không đi kèm một hệ thống đo lường. Không đo được tiến bộ, chúng ta không biết mình đang đi đúng hay sai. Đó là bí quyết thật sự của bóng bàn Trung Quốc, không nằm trong bất cứ động tác cụ thể nào.

Rủi ro mà các bản tin không bao giờ đề cập

Các bản tin thể thao thường chỉ nói về khả năng thành công. Người quan sát như tôi phải nói về khả năng thất bại, nếu không thì chúng ta sẽ có một bức tranh lệch.

Với chương trình ở Skopje, tôi nhìn thấy ba rủi ro cụ thể.

Rủi ro thứ nhất là kỳ vọng vượt quá thực tế. Khi một chuyến thăm được gọi là "cột mốc quan trọng", người ta kỳ vọng những thay đổi lớn sẽ diễn ra sau đó. Nếu những thay đổi ấy không diễn ra, sự thất vọng sẽ lớn hơn cả nếu chương trình được mô tả đúng mức, như một bước nhỏ trong hành trình dài. Tôi luôn đề nghị các hiệp hội nói với công chúng bằng từ ngữ tỷ lệ thuận với thực tế, dù biết rằng trong nghề truyền thông sự hấp dẫn luôn thắng sự chính xác.

Rủi ro thứ hai là phụ thuộc cấu trúc. Nếu chương trình này lặp lại hàng năm với chuyên gia từ nước ngoài, các hiệp hội Bắc Macedonia và Serbia có thể dần coi đó là cách chính để phát triển, thay vì coi đó là một phần phụ trợ của một hệ thống nội địa. Phụ thuộc vào bên ngoài là cái bẫy mà nhiều nền bóng bàn nhỏ đã mắc, và khi bên ngoài rút lui, họ sụp đổ.

Rủi ro thứ ba là bỏ quên thế hệ cận biên. Khi một chương trình tập trung vào các em trẻ triển vọng nhất của khu vực, các em trẻ trung bình, tức đa số, có thể bị bỏ lại phía sau. Nhưng một nền bóng bàn bền vững được xây dựng trên số đông, không chỉ trên vài cá nhân xuất sắc. Đây là điều mà các chương trình tập trung vào tài năng hàng đầu thường quên.

Ba rủi ro này không phải là lý do để không tổ chức chương trình. Chúng là lý do để đi cùng chương trình ấy với một hệ thống đo lường và một kế hoạch chuyển giao. Nếu không có hai thứ ấy, cột mốc sẽ chỉ là một điểm trên đường thẳng, không phải một bước ngoặt.

Người giữ lửa và câu chuyện ở lại sau chuyến thăm

Có một khía cạnh mà các bản tin chính thức luôn phải che phủ, vì nó không phù hợp với ngôn phong hành chính. Chuyến thăm bốn ngày kết thúc, các chuyên gia lên máy bay, và câu hỏi thật sự bắt đầu từ giây phút ấy.

Ai sẽ là người giữ lửa sau khi phái đoàn rời đi? Trong các hệ thống đào tạo trẻ, người giữ lửa thường không phải là người nổi tiếng nhất. Đó có thể là một huấn luyện viên địa phương lặng lẽ đến nhà tập sớm hơn mọi người nửa giờ, mang theo một cuốn sổ ghi chép những gì học được từ chuyến thăm. Đó có thể là một quan chức hiệp hội kiên nhẫn làm việc với từng gia đình để thuyết phục họ cho con tiếp tục tập luyện thêm vài năm. Đó có thể là một cựu tuyển thủ chấp nhận mức lương thấp để dẫn dắt các em trẻ của tỉnh nhà.

Trong suốt nhiều năm theo dõi các hệ thống đào tạo trẻ, tôi nhận ra một quy luật: hệ thống mạnh không phải là hệ thống có nhiều chuyên gia nổi tiếng nhất, mà là hệ thống có nhiều người giữ lửa ở tuyến cơ sở nhất. Chuyên gia nổi tiếng là chất xúc tác. Người giữ lửa là chất duy trì. Một chương trình có thể tồn tại mà không có chất xúc tác nổi tiếng, nhưng không thể tồn tại mà thiếu chất duy trì.

Đây là lý do tôi luôn nhìn vào khối lượng nhân sự hơn là khối lượng sự kiện khi đánh giá một chương trình phát triển. Nếu sau chuyến thăm Skopje có thêm ba huấn luyện viên địa phương được đào tạo bài bản để dẫn dắt các nhóm tuổi nhỏ, thành quả sẽ lớn hơn nhiều so với việc tổ chức một buổi trình diễn có Trương Di Ninh tham dự.

Và tôi nói điều này mà không hề xem nhẹ giá trị của một nhà vô địch. Người ta cần biểu tượng. Nhưng biểu tượng cần bàn tay để bén lửa vào những que củi bình thường. Đó là lý do tôi viết nhiều về người giữ lửa hơn về người đốt lửa. Không phải vì người đốt lửa không quan trọng, mà vì vai trò của họ đã được nhìn thấy đủ nhiều, còn vai trò của người giữ lửa thì vẫn còn chìm trong im lặng.

Chuyến đi này nói gì về trật tự bóng bàn thế giới đương đại

Đặt chuyến thăm Skopje vào khung cảnh rộng hơn của bóng bàn thế giới, tôi đọc được ba tín hiệu.

Tín hiệu thứ nhất là Trung Quốc đang mở rộng kênh ảnh hưởng của mình từ trong nước ra ngoài nước theo một cách có cấu trúc, dùng học viện và các chương trình hợp tác làm phương tiện. Đây không còn là chuyện huấn luyện viên cá nhân đi làm việc ở nước ngoài, mà là chuyện các tổ chức đứng sau lưng họ. Đây là một bước trưởng thành của chiến lược.

Tín hiệu thứ hai là các khu vực như Balkan và một phần Đông Nam Á đang dần trở thành những ô cờ trong một trò chơi lớn hơn họ, thay vì những chủ thể tự định hình số phận mình. Điều này không hẳn là tin xấu. Nhiều nền bóng bàn nhỏ đã hưởng lợi từ việc được chú ý. Nhưng nó đặt ra câu hỏi về tính chủ động của các hiệp hội nhỏ trong việc chọn lựa và thích nghi với sự chú ý ấy.

Tín hiệu thứ ba là mô hình hợp tác vùng đang trở nên quan trọng hơn mô hình song phương thuần túy. Việc Bắc Macedonia và Serbia đứng chung trong một chương trình không phải là chi tiết nhỏ. Đó là một mẫu hình cho các nền bóng bàn nhỏ ở những vùng khác, bao gồm cả Đông Nam Á. Trong khu vực chúng ta, các quốc gia bóng bàn nhỏ có thể hợp tác với nhau để tăng sức mạnh tập thể và trở thành một bên nhận chuyên môn có trọng lượng hơn. Nếu mỗi quốc gia đi riêng, họ nhận được ít hơn.

Đọc ba tín hiệu này, tôi tự nhủ phải giữ khoảng cách với sự hào hứng. Mỗi chuyến thăm đều có thể là một địa tầng mới, nhưng địa tầng chỉ có giá trị nếu nó được ghi lại và đối chiếu về sau. Trận đấu chỉ kéo dài chín mươi phút, nhưng câu chuyện của nó đã được viết từ nhiều mùa hè trước. Với một chuyến thăm bốn ngày, câu chuyện thật sự của nó sẽ chỉ được viết sau nhiều năm, và người ta sẽ phải quay lại đọc bản tin hôm nay để biết câu chuyện ấy bắt đầu từ đâu.

Cái nhìn phản biện về ngôn từ "cột mốc" và "đầu tư cho tương lai"

Tôi phải dừng lại ở hai cụm từ mà bản tin dùng, vì chúng ảnh hưởng đến cách công chúng hiểu về sự việc.

"Cột mốc quan trọng cho sự phát triển bóng bàn" là một cụm từ mang tính đánh giá. Nó không sai, nhưng nó cần được neo vào một định nghĩa rõ ràng. Cột mốc so với cái gì? So với trạng thái trước đây của bóng bàn Bắc Macedonia, thì nó có thể thật sự là cột mốc. Nhưng so với chuẩn mực bóng bàn toàn cầu, cột mốc ấy rất nhỏ. Vấn đề của ngôn từ không phải là đúng hay sai, mà là thiếu điểm so sánh. Người đọc dễ vô thức so chuyến thăm này với những sự kiện lớn của bóng bàn thế giới, và rồi cảm thấy hụt hẫng khi thực tế không bằng.

Cách đọc cẩn trọng là xác định điểm neo. Cột mốc của bóng bàn Bắc Macedonia là nội bộ. Có lẽ đối với một quốc gia chưa từng có hoạt động nào kiểu này, việc có mặt của một nhà vô địch Olympic là một sự kiện đáng nhớ. Tôi không xem nhẹ điều ấy. Nhưng tôi khuyên người đọc đừng bê nguyên cách đánh giá ấy lên quy mô toàn cầu, vì ở đó nó không còn ý nghĩa.

"Đầu tư cho tương lai" là cụm từ thứ hai. Đây là một cách nói quen thuộc trong các tuyên bố phát triển. Nhưng đầu tư chỉ có nghĩa khi nó có lãi. Và lãi của một chương trình đào tạo trẻ phải được đo bằng số lượng vận động viên đạt đến một trình độ nhất định sau một số năm nhất định. Nếu không có phép đo ấy, cái gọi là đầu tư thực chất chỉ là chi phí. Chương trình có thể tồn tại nhiều năm mà không sinh ra một vận động viên đủ trình độ, và khi đó tất cả những ngôn từ đẹp đều trở thành vô nghĩa.

Tôi viết về hai cụm từ này không để bắt lỗi bản tin. Tôi viết để gợi một kỷ luật cho độc giả thể thao. Kỷ luật ấy là: hãy luôn phân biệt giữa thông tin và đánh giá. Thông tin trong bản tin này — có một phái đoàn chuyên gia đến, có nhà vô địch Olympic tham gia, có các em trẻ hai nước cùng tập, có một thỏa thuận hợp tác sẵn — là những dữ kiện. Đánh giá — cột mốc, ý nghĩa đặc biệt, đầu tư cho tương lai — là những cách nhìn, và nó thuộc về người đưa ra chúng.

Điều tôi giữ lại sau khi gấp bản tin

Nếu có một câu để tôi giữ lại từ chuyến thăm này, đó là một điều rất đơn giản mà có lẽ không ai phát biểu: bóng bàn là môn thể thao nơi khoảng cách giữa các nền văn hóa có thể xóa trong bốn ngày, nhưng khoảng cách giữa các hệ thống thì không.

Tôi từng có cơ hội đến một nhà tập bóng bàn Trung Quốc, dù chỉ trong vai trò khách tham quan, cách đây vài năm. Ấn tượng lớn nhất không phải là kỹ thuật của các vận động viên. Kỹ thuật thì ai cũng đã thấy trên màn hình. Ấn tượng là cấu trúc. Đó là cảnh một hàng mười hai bàn bóng được sắp thẳng tắp, mỗi bàn có một nhóm em trẻ tập theo một bài riêng, một huấn luyện viên phụ trách giữ nhịp, một cuốn sổ ghi chép đặt cạnh từng bàn. Cái ấn tượng ấy không thể truyền đi trong bốn ngày. Nó là sản phẩm của nhiều thập niên xây dựng. Đó là lý do tôi viết rằng hệ thống không được xuất khẩu. Chỉ có nguyên lý của hệ thống được xuất khẩu mà thôi.

Và đó cũng là điều tôi hy vọng các hiệp hội nhỏ, trong đó có bóng bàn Việt Nam, nắm bắt. Trong bất kỳ chuyến thăm nào, cái mà chúng ta cần học không phải là động tác. Động tác ai cũng có thể xem qua video. Cái chúng ta cần học là cách người ta tổ chức mười hai bàn bóng trong một nhà tập, cách người ta phân nhóm học viên, cách người ta ghi chép và đối chiếu tiến bộ theo tháng, cách người ta đào tạo huấn luyện viên cho chính hệ thống của mình.

Ở Skopje, các em trẻ Bắc Macedonia và Serbia đã được thấy một phần của chuẩn mực ấy. Điều đó có giá trị, không thể phủ nhận. Nhưng giá trị thật sự của chuyến thăm sẽ chỉ hiện ra khi các hiệp hội của họ trả lời được câu hỏi: chúng ta sẽ xây mười hai bàn bóng của riêng mình như thế nào, với các huấn luyện viên của riêng mình, trong nhiều năm tới?

Suy nghĩ mở, không phải một kết luận

Tôi không viết bài này để khen hay chê ai. Tôi viết để đặt lại một câu hỏi mà trong nghề quan sát của mình, tôi luôn phải tự hỏi lại mỗi khi đọc một bản tin kiểu này: điều gì trong sự việc đang được kể sẽ còn lại sau mười năm?

Mười năm nữa, khi một tay vợt trẻ nào đó của Balkan lọt vào vòng trong của một giải châu Âu, sẽ có ai nhớ rằng vào một tháng Chín nào đó, những đứa trẻ mười hai tuổi đã đứng cạnh một nhà vô địch Olympic trong một nhà tập ở Skopje? Tôi mong rằng có. Nhưng tôi biết rằng ký ức thể thao hiếm khi hoạt động theo cách ấy. Người ta nhớ tỷ số, không nhớ những buổi tập.

Và cũng chính vì thế, người quan sát đào tạo trẻ như tôi phải làm cái việc mà người xem thường bỏ qua. Chúng tôi phải ghi lại những buổi tập ấy trước khi chúng bị quên. Chúng tôi phải đào nó lên từ trong bùn của tin tức hàng ngày và đặt nó vào một địa tầng có ý nghĩa. Nếu không, tất cả những gì còn lại sẽ chỉ là một dòng quảng cáo cho một hiệp hội.

Bóng bàn Việt Nam, nếu có ngày đón những chuyên gia như thế này, tôi mong chúng ta không đợi đến khi chuyến thăm kết thúc mới bắt đầu suy nghĩ về việc ghi chép. Chìa khóa không nằm ở bốn ngày. Chìa khóa nằm ở ba nghìn sáu trăm năm mươi ngày còn lại của một thập niên sau đó. Và trong ba nghìn sáu trăm năm mươi ngày ấy, sẽ không có nhà vô địch Olympic nào đứng bên bàn bóng mỗi ngày. Sẽ chỉ có các huấn luyện viên địa phương, các em trẻ, và một cuốn sổ ghi chép.

Đó là nơi chữ ký của số phận thật sự được viết.