Wushu taolu Việt Nam: Điểm nằm ở nhịp, không nằm ở độ khó

Nhà thi đấu wushu, một buổi chiều tháng Năm. Khán đài chật kín, nhưng trước khi vận động viên bước lên thảm, có một khoảng lặng kéo dài chừng hai giây. Không ai bảo ai, cả khán phòng cùng nín thở. Rồi tiếng kiếm rít lên trong không khí, tiếng gót chân đập xuống sàn gỗ, tiếng vải áo xột xoạt theo từng cú xoay người. Sau đường kiếm cuối cùng, vận động viên giữ nguyên tư thế kết thúc, ngực phập phồng, mắt nhìn thẳng vào một điểm vô định phía trên khán đài.

Bảy phút sau, bảng điểm hiện lên. Nó không khớp với cảm giác trong khán phòng. Người ngồi cạnh tôi, một huấn luyện viên già đã theo wushu ba mươi năm, chỉ lắc đầu, không nói gì, rồi lấy bút ghi vào cuốn sổ đã sờn gáy. Tôi hỏi ông ghi gì. Ông đáp: “Ghi cái mà máy không chấm được.”

Khoảng lặng đó, và câu nói đó, là lý do tôi ngồi lại rất lâu sau khi khán đài đã tan hết.

Wushu taolu, nội dung biểu diễn quyền và binh khí, vận hành trên một hệ thống điểm mà phần lớn khán giả Việt Nam chưa từng được giải thích đầy đủ. Điểm cuối cùng là tổng của ba nhóm: A gồm chất lượng kỹ thuật, độ chuẩn xác của tư thế, thân pháp, thủ pháp, bộ pháp; B gồm sức mạnh, nhịp điệu, tính biểu cảm và độ khí của bài thi; C là độ khó, tức các tổ hợp nhào lộn, xoay người trên không, giữ thăng bằng ở tư thế khó.

Trong nhiều năm, nhóm C là nơi các nền wushu Đông Nam Á dồn tiền, dồn thời gian và dồn cả tuổi thơ của vận động viên vào. Vì C là thứ dễ nhìn thấy nhất, dễ so sánh nhất, dễ dạy nhất. Một cú xoay 720 độ thì ai cũng thấy nó khó. Nhưng một thân pháp trôi đúng nhịp, một chuyển trọng tâm mềm như nước, thì không ai chấm bằng mắt thường được.

Việt Nam nằm trong nhóm những quốc gia Đông Nam Á có truyền thống wushu taolu mạnh nhất, bên cạnh Malaysia, Indonesia, Singapore và Philippines. Ở các kỳ SEA Games gần đây, wushu luôn là một trong những môn được kỳ vọng nhất của đoàn thể thao Việt Nam, với số nội dung taolu chiếm phần lớn trong tổng số huy chương mà môn này mang về.

Dương Thúy Vi là cái tên gắn liền với giai đoạn hoàng kim ấy, một vận động viên sinh ra ở Hà Nội, nổi lên từ rất sớm và trở thành gương mặt đại diện cho wushu taolu Việt Nam ở cả đấu trường SEA Games lẫn châu Á. Bên cạnh cô là những đồng đội như Hoàng Thị Phương Giang, người cũng để lại dấu ấn ở các nội dung kiếm thuật. Nhưng đằng sau những hình ảnh ấy là một cấu trúc đầu tư rất lệch.

Dữ liệu tôi thu thập được từ việc theo dõi các giải wushu khu vực trong nhiều năm cho thấy một mẫu hình lặp lại đáng lo ngại. Các vận động viên taolu Việt Nam thường có điểm A và B rất cao, tức chất lượng động tác và nhịp điệu biểu diễn thuộc nhóm dẫn đầu khu vực, nhưng điểm C thường thấp hơn một chút so với đối thủ Trung Quốc, Malaysia hoặc Indonesia ở những nội dung có mật độ tổ hợp nhào lộn cao.

Cách đọc đơn giản nhất là: Việt Nam thiếu độ khó. Cách đọc đó dẫn tới một phản ứng chính sách rất dễ đoán, tăng cường huấn luyện độ khó, đẩy tuổi tập luyện xuống sớm hơn, ép các em nhỏ vào những tổ hợp xoay người trước khi cơ thể đủ chín.

Và đó là cái bẫy.

Bởi vì độ khó là thứ có thể bị trừ điểm nếu thực hiện không hoàn hảo, trong khi chất lượng động tác là thứ được cộng điểm khi thực hiện đúng. Một vận động viên chọn tổ hợp khó hơn mức cơ thể cho phép sẽ đối mặt hai kịch bản: thành công thì ăn điểm C cao, thất bại thì mất cả điểm C lẫn một phần điểm A. Trong khi đó, một vận động viên chọn tổ hợp vừa sức nhưng thực hiện hoàn hảo lại có điểm sàn cao hơn hẳn.

Nhìn vào cách các nền wushu mạnh vận hành, có thể thấy họ không chọn một trong hai. Họ xây dựng song song: một lộ trình dài cho chất lượng động tác, và một lộ trình có kiểm soát cho độ khó, trong đó độ khó chỉ được đưa vào bài thi khi các chỉ số nền tảng như sức mạnh bùng nổ, độ ổn định khớp, khả năng giữ thăng bằng sau tiếp đất đã đạt ngưỡng an toàn.

Ở Việt Nam, việc tuyển chọn và đào tạo wushu trẻ phần lớn diễn ra ở các trung tâm thể thao tỉnh, thành, với nguồn lực không đồng đều. Một số nơi có huấn luyện viên từng thi đấu quốc tế, có thảm chuẩn, có phòng thể lực. Số khác thì không. Kết quả là chất lượng nền của các vận động viên cùng độ tuổi chênh lệch rất lớn, và khi bước ra đấu trường quốc tế, khoảng chênh đó lộ ra rõ nhất, không phải ở động tác khó nhất, mà ở động tác đơn giản nhất.

Tôi từng ngồi cạnh một trọng tài chấm điểm taolu tại một giải khu vực. Ông nói với tôi một câu mà tôi ghi lại nguyên văn: “Chúng tôi không chấm cái người ta vỗ tay. Chúng tôi chấm cái người ta không thấy.”

Đó là bản chất của môn này. Và cũng là điểm mù của truyền thông thể thao Việt Nam, vốn quen với nhịp kể ai thắng, ai thua, bao nhiêu huy chương.

Cần nói rõ một điều: các vận động viên taolu Việt Nam không hề thiếu bản lĩnh. Ngược lại. Những gì họ thể hiện trong các bài thi quyền thuật và binh khí là thứ chỉ có được từ hàng nghìn giờ lặp lại buồn tẻ trong nhà tập kín, không khán giả, không livestream, không hợp đồng tài trợ.

Nhưng chính vì thế mà sự im lặng của hệ thống đáng nói hơn. Một môn thể thao dựa hoàn toàn vào thang điểm kỹ thuật cần ba thứ để phát triển bền vững: hệ thống giải đấu nội địa đủ dày, đội ngũ trọng tài được đào tạo chuẩn, và dữ liệu chấm điểm được công bố minh bạch. Khi một hoặc cả ba thứ ấy thiếu, toàn bộ quá trình huấn luyện trở thành một bài toán đoán mò.

Và đoán mò, trong thể thao, luôn dẫn tới phản ứng an toàn thái quá: hoặc tăng độ khó để chắc chắn không bị bỏ lại, hoặc giảm độ khó để chắc chắn không bị trừ điểm. Cả hai đều là những quyết định được đưa ra trong bóng tối.

Điều đáng chú ý là ở các nội dung wushu sanda, tức đối kháng, Việt Nam lại thường vượt trội so với kỳ vọng. Đó là một nghịch lý thú vị: ở nơi thắng thua rõ ràng, không cần trọng tài chấm nghệ thuật, Việt Nam làm tốt hơn. Còn ở nơi cần diễn giải, Việt Nam lại chật vật.

Nghịch lý đó không nói về vận động viên. Nó nói về hệ thống.

Thêm một lớp nữa. Wushu taolu là môn thể thao mà tuổi nghề ngắn và tuổi tập thì dài. Một vận động viên bắt đầu từ sáu, bảy tuổi, mất khoảng mười năm để có thân pháp và mười hai đến mười lăm năm để có độ khó thi đấu. Điều đó nghĩa là mọi quyết định đầu tư hôm nay chỉ trả kết quả sau hơn một thập kỷ. Không có đường tắt, không có bản hợp đồng nào mua được thời gian. Ở một môi trường mà thành tích được đo theo từng kỳ đại hội, áp lực phải có kết quả ngắn hạn thường xuyên xung đột với nhu cầu xây nền dài hạn. Và khi xung đột ấy xảy ra, thứ bị cắt trước tiên luôn là phần nền.

Tất nhiên, tôi có thể sai, và tôi nói điều này một cách nghiêm túc, không phải để giữ an toàn.

Lập luận ngược lại rất mạnh: trong một môi trường mà các nền wushu hàng đầu liên tục đẩy chuẩn độ khó lên, việc Việt Nam chấp nhận đánh đổi ở nhóm C có thể không phải là điểm yếu mà là lựa chọn chiến lược hợp lý. Với nguồn lực hạn hẹp, tập trung vào chất lượng động tác, thứ ổn định hơn và ít rủi ro chấn thương hơn, là cách tối ưu hóa lợi nhuận huy chương. Nhìn từ góc đó, bài toán độ khó không phải cái bẫy, mà là một quyết định phân bổ nguồn lực có kỷ luật.

Khả năng thứ hai: các vận động viên taolu Việt Nam thực ra không hề thua kém ở nhóm C. Sự khác biệt tôi quan sát được có thể chỉ phản ánh một vài nội dung cụ thể, không đại diện cho toàn bộ bức tranh. Dữ liệu công khai về điểm thành phần của các giải đấu khu vực vốn không đầy đủ, và bất kỳ kết luận nào rút ra từ đó đều phải được ghi kèm một dấu hỏi.

Khả năng thứ ba, và đây là cái tôi cân nhắc nhiều nhất: có thể chính tôi, sau nhiều năm ngồi trong các nhà thi đấu, đã trở nên quá nhạy với vẻ đẹp của động tác và quá lạnh nhạt với giá trị của độ khó. Đó là thiên kiến của người quan sát, không phải sự thật của trọng tài.

Người ta nhớ đường kiếm gãy, tôi nhớ cái cách khán đài thở. Berlin không dạy tôi võ thuật, nhưng nó dạy tôi cách im lặng sau tiếng còi. Ở đó, một trận đấu kết thúc khi trọng tài thổi còi. Wushu taolu thì không. Nó kết thúc bảy phút sau đó, khi một con số hiện lên trên màn hình và hàng trăm người cùng lúc quay sang nhìn nhau để hỏi một câu duy nhất: “Vì sao?”

Nói vậy không có nghĩa môn này không công bằng. Nói vậy có nghĩa chúng ta chưa làm đủ để hiểu nó.

Thời đại chạy theo lượt xem, nhưng tôi vẫn ngồi ghi chép bằng tay. Đó là cách tôi kháng cự. Và nếu có một việc cần làm cho wushu taolu Việt Nam, thì đó không phải là ép các em nhỏ xoay thêm một vòng trên không, mà là xây dựng một hệ thống điểm số đủ minh bạch để chính khán giả Việt Nam có thể tự đọc, tự hiểu, tự tranh luận.

Bởi vì một môn thể thao mà không ai hiểu cách nó được chấm sẽ không bao giờ giữ được khán giả. Và một khán đài không có khán giả thì cũng không còn lý do để hát.