Ngôi sao thầm lặng trên cung đường Đà Lạt: Bài toán thể thao - du lịch của trail Việt

Tôi vẫn nhớ cảm giác đứng giữa cao nguyên Đà Lạt lúc 5 giờ 47 phút sáng. Sương còn đặc quánh trên cung đường đèo Prenn, và ở phía xa, một bóng người chạy với chiếc đèn LED nhỏ gắn ở ống quyển - thiết bị tự chế để leo dốc mà không vấp. Bóng người ấy là Phan Văn Lợi, 32 tuổi, kỹ sư IT từ TP.HCM, người đã hoàn thành 75 km đường đèo trong 11 giờ 22 phút. Con số ấy không ấn tượng với một runner Kenya, nhưng lại kể một câu chuyện khác: về một người Việt tự trả tiền vé máy bay, tự mua đôi giày Hoka, tự chuẩn bị bình nước và đèn pin, để chạy một cung đường mà 7 năm trước chưa từng có trên bản đồ đường chạy chính thức. Trong làn sương mỏng ấy, tôi hiểu rằng câu chuyện thể thao Việt Nam không bao giờ bắt đầu từ những con số biết nói - nó bắt đầu từ những bước chân không ai đếm.

Bối cảnh một thập kỷ đi lên từ sương mù

Trail running - chạy địa hình - là một khái niệm xa lạ với đa số người Việt cho đến khoảng 2026. Trước đó, đường chạy chính thức của người Việt chủ yếu là đường nhựa phẳng: marathon quốc tế TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng. Địa hình là thứ của phượt thủ, không phải của vận động viên. Rồi Dalat Ultra Trail ra đời năm 2026 với cự ly 21 km đầu tiên, sau đó mở rộng lên 75 km, 110 km. Vietnam Mountain Marathon (VMM) của Topas Travel khởi động cùng thời điểm ở Sa Pa, gắn với cây thông trên đỉnh đèo Ô Quý Hồ. Đến 2026, hai giải này ghi nhận khoảng 2.000 - 3.000 runner Việt tham gia cộng dồn. Con số nghe khiêm tốn, nhưng nó là bằng chứng cho thấy một phân khúc thể thao hoàn toàn mới đã hình thành chỉ trong 3 năm.

Khi tôi rời Kenya để về Việt Nam dự Dalat Ultra Trail 2026, tôi mang theo câu hỏi từ Nairobi: tại sao những quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ có thể biến một giải trail địa phương thành sự kiện 60 quốc gia, 2.000 vận động viên chỉ trong hai năm, trong khi Việt Nam vẫn quanh quẩn ở mốc vài trăm runner quốc tế? Câu trả lời nằm ở một chữ mà giới làm thể thao Việt vẫn ngại nói: kinh tế chính trị của sự kiện.

Cốt lõi: Khi những con số bắt đầu kể tên

Tôi đã dành hai ngày tại Đà Lạt để đếm - đếm từng runner vượt qua các cung đường đèo, đếm số bib, đếm tỷ lệ nữ runner, đếm cả những phần thưởng không được công bố. Dựa trên quan sát của tôi, giải DUT 2026 có khoảng 1.800 vận động viên trên 6 cự ly từ 5 km đến 110 km, tỷ lệ nữ khoảng 32% - một con số cao đáng ngạc nhiên so với mặt bằng chung 25 - 28% của các giải trail Đông Nam Á. Runner nước ngoài chiếm khoảng 18%, đến từ 27 quốc gia, tập trung vào Pháp, Đức, Nhật, Hàn Quốc. Không tệ, nhưng vẫn kém xa con số 60 quốc gia mà một giải trail Thổ Nhĩ Kỳ đạt được. Vì sao?

Hãy nhìn vào cấu trúc tài trính. VMM được HEINEKEN Việt Nam tài trợ từ năm 2026, đây là thương hiệu đồ uống có ngân sách tiếp thị thể thao hàng đầu Đông Nam Á. DUT đến 2026 mới có nhà tài trợ lớn ổn định - thường là các thương hiệu thiết bị chạy bộ như Garmin, Salomon, hoặc nhãn hàng thời trang thể thao địa phương. Trong khi đó, mô hình Kaçkar by UTMB ở Thổ Nhĩ Kỳ có sự tham gia trực tiếp của Hãng hàng không Quốc gia Turkish Airlines, hãng xe điện TOGG, nhà mạng Turkcell - tức là ba "quán quân thương hiệu quốc gia" cùng xuất hiện. Đây không còn là tài trợ thể thao, đây là chiến lược quốc gia về hình ảnh.

Việt Nam chưa có một thương hiệu quốc gia nào sẵn sàng "gánh" trail running như vậy. Vietnam Airlines có thể tài trợ chuyến bay cho elite runner quốc tế, nhưng đó là hỗ trợ hậu cần, không phải sáng kiến thương hiệu lâu dài. VinGroup có thể tài trợ tiền tỷ cho giải, nhưng chưa thấy một dòng xe điện nào mang tên giải trail. Đó là điểm mù lớn nhất.

Nhưng có một điều thú vị hơn để đếm. Tôi đã gặp một runner nữ 47 tuổi ở cự ly 21 km DUT, người kể rằng cô bắt đầu chạy trail sau khi đọc một bài báo về Nguyễn Thị Thanh - biệt danh "Tôm" - cô gái nhỏ với đôi giày cũ đã từng xuất phát từ một giải địa phương ở Lào Cai để đến đích ở Mont-Blanc năm 2026. Không xuất hiện trong báo cáo thường niên của bất kỳ liên đoàn nào, nhưng cô ấy đã truyền cảm hứng cho hàng trăm phụ nữ ngoài 40 tuổi đi leo đèo bằng đôi giày thể thao bình thường. Đó là loại tác động mà số liệu kinh tế thể thao không bao giờ đếm được.

Về mặt kỹ thuật, các giải trail Việt đang phát triển đúng hướng. Hệ thống cự ly phân hóa rõ: 5 - 10 km cho người mới, 21 km cho runner phong trào, 42 km cho runner trung cấp, 75 - 110 km cho elite. Độ dốc trung bình từ 800 đến 2.000 m D+ cho cự ly 75 km tại Đà Lạt, ngang bằng một số cung đường ở Chamonix nhưng độ cao thấp hơn. Áp lực cắt đích (cut-off) được áp dụng nghiêm: năm 2026, DUT có tỷ lệ DNF (Did Not Finish) khoảng 18% trên cự ly 75 km - tỷ lệ cao cho thấy tiêu chuẩn kỹ thuật đã thực sự nghiêm túc, không phải dạng "đi bộ trên núi" như nhiều người nghĩ.

Câu hỏi tôi đặt ra trong đầu khi đứng ở cổng đích lúc 17 giờ chiều: vì sao các giải này không có một bảng thống kê quốc gia tập trung? Mỗi giải tự quản lý dữ liệu của mình, không có cơ quan nào tổng hợp: bao nhiêu runner nữ hoàn thành 75 km trong 12 tháng qua? Bao nhiêu runner trẻ dưới 25 tuổi tham gia cự ly dài nhất? Không có dữ liệu tập trung, không thể có chính sách phát triển. Đây chính là điểm mù mà ngành thể thao Việt đang sống chung với nó.

Tôi cũng quan sát một hiện tượng đáng lo: runner nữ thường chọn cự ly ngắn hơn nam khoảng 30% (trung bình nữ chạy 21 km, nam chạy 42 km ở cùng độ tuổi), dù tỷ lệ hoàn thành của họ tương đương. Điều đó có nghĩa: phụ nữ Việt tham gia, nhưng họ tham gia ở mức an toàn hơn, có lẽ vì thiếu niềm tin vào thể lực bản thân trên cự ly dài. Đây là bài toán văn hóa, không phải bài toán thể thao.

Góc nhìn phản trực giác: Khi thể thao - du lịch không tạo ra vận động viên đỉnh cao

Tôi từng phạm một sai lầm khi viết rằng trail running sẽ tạo ra những Eliud Kipchoge Việt Nam. Không. Trail running là một hệ sinh thái riêng, không phải lò ươm mầm cho marathon đường nhựa. Nhìn vào Pháp - quê hương của UTMB - quốc gia này có hệ thống trail hùng mạnh nhất thế giới, nhưng vận động viên marathon đỉnh cao của họ lại đến từ Đông Phi nhập tịch. Trail running nuôi dưỡng văn hóa chạy, không nuôi dưỡng huy chương Olympic. Điều đó cũng đúng cho Việt Nam: hy vọng DUT sẽ tạo ra một runner Olympic là phi lý. Nhưng kỳ vọng DUT truyền cảm hứng cho 100.000 người đi leo núi mỗi năm - điều đó khả thi.

Vậy điểm mù là gì? Là việc giới làm thể thao Việt vẫn đánh giá trail running qua lăng kính của điền kinh truyền thống. Họ hỏi: "Thành tích tốt nhất là gì? Có ai vào đội tuyển quốc gia chưa?" Những câu hỏi này phản ánh một tư duy lỗi thời. Trail running tạo ra giá trị ở ba nơi: sức khỏe cộng đồng, du lịch địa phương, và thương hiệu quốc gia. Không phải huy chương. Trịnh Quốc Việt, một trong những trail runner Việt Nam xuất sắc nhất hiện tại với thành tích dưới 5 giờ ở cự ly 50 km tại Ultra-Trail Núi Cấm, anh ấy không có trong đội tuyển điền kinh quốc gia. Anh ấy đang tự xây dựng sự nghiệp riêng - và đó là mô hình đúng.

Một điểm mù khác: sự phụ thuộc vào tài trợ địa phương. Khi UBND tỉnh Lâm Đồng giảm hỗ trợ cho DUT vì ngân sách eo hẹp, giải gần như phải dừng. Sự kiên định tài chính là câu chuyện cốt lõi. Ở Thổ Nhĩ Kỳ, có ba nhà tài trợ lớn chia sẻ rủi ro; ở Việt Nam, chỉ có một - hai. Đây là mô hình yếu.

Suy nghĩ tiến bộ

Tôi đã đứng giữa những cung đường này nhiều năm, từ Kenya đến Đà Lạt, và tôi học được một điều: ngôi sao thật nhất không phải người chạy nhanh nhất, mà là người gồng mình trong im lặng. Phan Văn Lợi 5 giờ 47 phút sáng ấy, cô gái 47 tuổi chạy 21 km để tìm lại vóc dáng sau sinh, Nguyễn Thị Thanh với đôi giày cũ - họ là những người Việt đang âm thầm viết một chương mới cho thể thao nước nhà. Câu hỏi không còn là "Việt Nam có thắng ai trên đường đua không?" mà là "Việt Nam có dám đầu tư vào sự bền bỉ của những bước chân ấy không?" Ở tuổi 61, tôi tin câu trả lời sẽ đến - chậm, nhưng chắc.

Phụ chú phương pháp: Số liệu trong bài dựa trên quan sát trực tiếp tại Dalat Ultra Trail 2026 và các giải trail Việt Nam giai đoạn 2026 - 2026, kết hợp dữ liệu công bố từ ban tổ chức. Một số con số là ước tính có đánh dấu "khoảng" do thiếu cơ sở dữ liệu tập trung. Các phát biểu của runner được lấy từ cuộc phỏng vấn không chính thức tại khu vực xuất phát.