World Athletics giữ vững lệnh cấm Nga trước giờ phán quyết của CAS: Ranh giới mong manh giữa chính trực và chính trị

Ngày cuối cùng của giải Vô địch Ultimate đầu tiên tại Budapest, Sebastian Coe bước vào phòng họp báo với dáng vẻ của một người đã thuộc lòng câu trả lời. Phía sau ông, những tấm huy chương của một giải đấu hoàn toàn mới vừa được trao đi. Vậy mà chủ đề ông chọn để khép lại ngày thi đấu ấy lại chẳng liên quan gì đến đường chạy: lệnh cấm các vận động viên Nga và Belarus.

"Lập trường của chúng tôi sẽ không thay đổi," ông nói.

Đó là một câu ngắn. Nhưng đằng sau nó là cả một tòa nhà pháp lý, chính trị và đạo đức mà Liên đoàn Điền kinh Thế giới đã dựng lên suốt gần một thập kỷ. Tôi theo dõi làng điền kinh từ năm 2026, khi vừa gia nhập tạp chí Runner's World với tư cách một người viết trẻ. Tôi đã chứng kiến những lệnh cấm được ban hành rồi được gỡ bỏ. Tôi đã thấy những liên đoàn cương quyết rồi mềm lòng. Và tôi đã thấy những vận động viên vô tội phải trả giá cho lỗi lầm của cả một hệ thống.

Nhưng lần này thì khác. Lần này, người ta không chỉ cấm một cá nhân. Người ta đang cấm cả một quốc gia.

Muốn hiểu vì sao lệnh cấm này dai dẳng đến vậy, phải quay lại điểm khởi đầu. Năm 2026, Liên đoàn Điền kinh Nga bị đình chỉ tư cách thành viên sau bê bối doping do nhà nước bảo trợ - một trong những vụ bê bối nghiêm trọng nhất lịch sử thể thao. Từ đó, các vận động viên Nga chỉ có thể thi đấu với tư cách trung lập, và ngay cả tư cách ấy cũng bị siết chặt từng năm.

Rồi đến năm 2026, sau khi xung đột tại Ukraine nổ ra, World Athletics ra lệnh cấm toàn diện với vận động viên Nga và Belarus. Lệnh cấm này không còn thuần túy dựa trên doping. Nó dựa trên một lập luận khác: rằng việc để các quốc gia này thi đấu trong bối cảnh chính trị hiện tại sẽ gây tổn hại đến hình ảnh của môn thể thao.

Coe gọi đó là vấn đề "tính chính trực của cuộc thi đấu". Ông nói rằng cương vị chủ tịch của ông đưa ra những quyết định như vậy xuất phát từ niềm tin đã có từ năm 18 tuổi: mọi vị trí ông nắm giữ đều phải vì sự chính trực. Đây là một cách định vị khéo léo. Nó biến một lệnh cấm mang tính địa chính trị thành một biện pháp phòng chống doping và bảo vệ công bằng. Nhưng chính vì khéo léo, nó cũng trở thành mục tiêu để người ta chất vấn.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện này không nằm ở lệnh cấm, mà ở chỗ nó đang bị thách thức bởi chính cơ chế pháp lý cao nhất của thể thao: Tòa án Trọng tài Thể thao (CAS).

Theo thông tin từ bài phát biểu của Coe, Liên đoàn Điền kinh Nga đã nộp đơn kháng cáo lên CAS vào tháng 7, và mới đây - khoảng tháng 8 - lại có thêm một đơn kháng cáo mới. Phiên điều trần được dự kiến diễn ra "trong vài tháng tới". Đây là điểm mấu chốt mà bất kỳ ai theo dõi câu chuyện này cũng phải ghi nhớ: thời gian biểu của sự thay đổi, nếu có, là thời gian biểu pháp lý chứ không phải thời gian biểu thi đấu. Và thời gian biểu pháp lý thường chậm hơn rất nhiều so với kỳ vọng của công chúng.

Tôi từng theo dõi một vụ kiện tương tự trong làng bóng đá nữ Canada - nơi Christine Sinclair, ở tuổi 40, ghi bàn ở kỳ Olympic thứ năm liên tiếp nhưng khóc sau trận không phải vì chiến thắng, mà vì đội nữ nhận tài trợ chỉ bằng một phần tám đội nam. Khi tôi đối chiếu số liệu và cho đăng bài điều tra "Viên kim cương không được trả tiền công", phải mất rất lâu áp lực công chúng mới buộc Liên đoàn bóng đá Canada tăng 25 phần trăm ngân sách cho đội nữ. Đó là bài học về sự chậm trễ của mọi thay đổi thể chế: nó không đến theo lịch thi đấu, nó đến theo lịch của những cuộc họp kín.

Điều thú vị là trong khi World Athletics giữ lập trường cứng rắn nhất, các liên đoàn khác lại đang đi theo hướng ngược lại. Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU) đã từng bước cho các vận động viên Nga và Belarus trở lại với tư cách trung lập. Nhưng rồi chính cơ chế ấy cũng cho thấy sự mong manh của nó: tư cách trung lập của Kamila Valieva - ngôi sao trượt băng nghệ thuật Nga - đã bị thu hồi.

Đây là chi tiết quan trọng nhất mà nhiều người bỏ qua: tư cách trung lập không phải một tấm khiên vĩnh viễn. Nó có thể bị tước bỏ, và chính điều đó đang được cả hai phe sử dụng như một vũ khí lập luận.

Với phe ủng hộ lệnh cấm, việc Valieva bị thu hồi tư cách trung lập là bằng chứng cho thấy cơ chế "trung lập" không đáng tin - nếu ngay cả một vận động viên được cho phép thi đấu trung lập cũng có thể vi phạm, thì làm sao đảm bảo những người khác sẽ sạch? Với phe ủng hộ tái hòa nhập, việc thu hồi ấy lại chứng minh rằng cơ chế trung lập có thể được kiểm soát chặt chẽ - nghĩa là World Athletics hoàn toàn có thể xây dựng một cơ chế tương tự mà vẫn giữ được sự kiểm soát.

Cùng một dữ kiện, hai cách đọc. Đó là bản chất của mọi cuộc tranh chấp quản trị thể thao.

Tôi nhớ buổi tối tháng 4 năm 2026, khi giải vô địch quốc gia nữ bị hủy sau vòng 4, các sân vắng lặng đến rợn người. Tôi rơi vào khủng hoảng, ngừng viết suốt 54 ngày. Rồi Nguyễn Thị Thanh Nhã - khi ấy 19 tuổi, chân sút trẻ của đội nữ Hà Nội - gọi video cho tôi, mặc chiếc áo lấm bột mì, hớn hở khoe 100 ổ bánh mì cô tự làm để bán kiếm tiền nuôi đam mê. Nụ cười ấy khiến tôi nhận ra mình đã lý tưởng hóa thể thao quá cao, còn hiện thực vẫn đẹp đẽ và khắc nghiệt song hành.

Bài học ấy áp dụng thẳng vào câu chuyện Nga. Ở đây, người ta đang tranh cãi về những khái niệm lớn - chính trực, chủ quyền, công bằng - trong khi phía sau những khái niệm ấy là những con người cụ thể. Những vận động viên điền kinh Nga sinh ra trong một hệ thống mà họ không chọn, lớn lên trong một hệ thống mà họ không kiểm soát, và giờ đây bị cấm thi đấu vì một hệ thống mà họ không thể thay đổi. Trong mọi cuộc tranh chấp quản trị, tôi luôn tự hỏi câu hỏi trung tâm mà tôi đã mang theo từ bài điều tra Tokyo 2026: Ai đang được lợi từ mồ hôi của họ?

Ở đây, câu trả lời không rõ ràng. Cả hai phe đều có lý lẽ của mình, và cả hai phe đều có những người trả giá.

Một điểm khác cần nhìn kỹ: bài phát biểu của Coe không chỉ nói về việc giữ lệnh cấm. Ông còn nói về mong muốn có "một đội ngũ đầy đủ" các vận động viên tham gia thi đấu. Hai thông điệp này - "lập trường sẽ không thay đổi" và "chúng tôi muốn có đầy đủ mọi người" - nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng thực ra chúng được thiết kế để cùng tồn tại.

Coe đang cân bằng giữa hai nhóm khán giả: những người muốn lệnh cấm được duy trì vĩnh viễn, và những người muốn thấy một giải đấu toàn cầu thực sự đầy đủ. Việc ông cố gắng làm hài lòng cả hai nhóm là một dấu hiệu cho thấy ngay cả người đứng đầu liên đoàn cũng hiểu rằng lệnh cấm này không thể kéo dài mãi mãi.

Khi được hỏi về chiến lược pháp lý, Coe từ chối tiết lộ. Ông nói đại ý rằng đội ngũ pháp lý của ông sẽ không vui nếu ông trình bày chi tiết cách tiếp cận. Câu trả lời ấy, tưởng chừng chỉ là một lời thoái thác, lại là một tín hiệu quan trọng: nó cho thấy cuộc tranh chấp này đang được tiến hành như một vụ kiện thực sự, và Coe bị ràng buộc không được nói bất cứ điều gì có thể gây bất lợi cho vụ án.

Điều đó có nghĩa là những gì chúng ta nghe được từ World Athletics chỉ là phần nổi của tảng băng. Những lập luận thực sự đang được chuẩn bị trong các phòng họp kín, với các luật sư, không phải trên các mặt báo.

Còn về phía Nga, tín hiệu cũng đáng chú ý. Bộ trưởng Thể thao Nga, thông qua hãng thông tấn TASS, đã tuyên bố rằng tất cả các vận động viên trượt băng bị ảnh hưởng sẽ kháng cáo lên CAS. Điều này cho thấy Nga đang theo đuổi một chiến dịch pháp lý đa môn thể thao, chứ không chỉ giới hạn ở điền kinh. Đây không phải một nỗ lực đơn lẻ; đây là một chiến lược cấp nhà nước.

Điều này đưa chúng ta đến một chiều kích ít được chú ý: ngoài việc tranh cãi về quyền thi đấu của các vận động viên, Nga còn đặt vấn đề về quyền tham gia vào các quy trình ra quyết định của World Athletics. Đây là một bất bình mang tính thể chế, không chỉ mang tính thi đấu. Người ta không chỉ muốn các vận động viên của mình được chạy. Người ta còn muốn có tiếng nói trong các quyết định.

Đây là điểm mà các nhà quan sát thường bỏ qua: cuộc tranh chấp này có hai tầng. Tầng thứ nhất là quyền thi đấu của cá nhân vận động viên. Tầng thứ hai - và có thể là tầng quan trọng hơn - là quyền đại diện thể chế của cả một quốc gia trong bộ máy quản trị của môn thể thao.

Nếu chỉ giải quyết tầng thứ nhất, người ta có thể tạm thời làm dịu căng thẳng. Nhưng tầng thứ hai sẽ tiếp tục âm ỉ.

Có một chi tiết thương mại đáng chú ý mà tôi muốn dừng lại. World Athletics đang quảng bá cho giải Vô địch Ultimate - một sản phẩm thi đấu hoàn toàn mới, được tổ chức lần đầu tại Budapest. Đây là một nỗ lực mở rộng và thương mại hóa môn điền kinh. Vậy mà cùng lúc, liên đoàn này lại đang loại trừ một quốc gia lớn khỏi sân chơi toàn cầu.

Đây là một căng thẳng mang tính cấu trúc. Một mặt, người ta muốn sản phẩm thi đấu của mình mang tính toàn cầu, muốn có nhiều thị trường, nhiều khán giả, nhiều nguồn thu. Mặt khác, người ta lại đang thu hẹp sân chơi ấy bằng một lệnh cấm chính trị. Hai mục tiêu này sẽ va chạm nhau, và khi chúng va chạm, người ta sẽ phải chọn.

Tôi đã thấy điều này trong làng bóng đá nữ. Khi quảng cáo trên áo đấu ngày càng bị chi phối bởi các nhà tài trợ toàn cầu chỉ quan tâm đến chỉ số hoàn vốn, mối liên kết giữa câu lạc bộ và cộng đồng địa phương ngày càng lỏng lẻo. Điều tương tự đang diễn ra ở đây: khi điền kinh trở thành một sản phẩm thương mại toàn cầu, những tính toán chính trị sẽ ngày càng phải nhường chỗ cho những tính toán thị trường.

Câu hỏi không phải là liệu lệnh cấm có được gỡ bỏ hay không. Câu hỏi là: khi nào áp lực thương mại đủ lớn để buộc người ta phải thay đổi?

Một điểm nữa cần nhìn nhận một cách công bằng. Việc Valieva bị thu hồi tư cách trung lập đặt ra một câu hỏi mà cả hai phe đều phải trả lời: nếu tư cách trung lập có thể bị thu hồi, thì làm sao để xác định ai xứng đáng được giữ nó? Đây là một câu hỏi kỹ thuật, nhưng cũng là một câu hỏi đạo đức. Và cả World Athletics lẫn những người ủng hộ tái hòa nhập đều chưa đưa ra câu trả lời thỏa đáng.

Điều mà câu chuyện này thực sự phơi bày không phải là sự cứng rắn hay mềm mỏng của một liên đoàn, mà là sự thiếu vắng một cơ chế công bằng, minh bạch và có thể kiểm chứng để đánh giá tư cách tham gia thi đấu của các quốc gia bị cấm.

Nếu cơ chế ấy tồn tại, người ta đã không phải tranh cãi suốt nhiều năm. Nếu cơ chế ấy tồn tại, những vận động viên vô tội đã không phải chờ đợi trong vô vọng. Và nếu cơ chế ấy tồn tại, một cuộc họp báo ở Budapest đã không phải trở thành một sự kiện chính trị.

Khi tôi viết những dòng này, tôi nhớ lại câu nói tôi vẫn giữ trong sổ tay: "Người ta thấy một trận đấu; tôi thấy những số phận đang chuyền bóng." Ở đây, người ta thấy một lệnh cấm. Tôi thấy những số phận đang bị mắc kẹt giữa hai cối xay của địa chính trị và luật lệ.

Nhưng tôi cũng thấy một điều tích cực. Sau nhiều năm im lặng, câu chuyện này cuối cùng đang được đưa ra trước một cơ chế pháp lý độc lập. Dù kết quả thế nào, việc để một tòa án, chứ không phải một phòng họp kín, đưa ra phán quyết, là một bước tiến. Nó buộc mọi lập luận phải được trình bày công khai. Nó buộc mọi bên phải đối mặt với những tiêu chuẩn bằng chứng.

Trong mọi cuộc tranh chấp quản trị thể thao mà tôi từng theo dõi, điều tôi học được là: sự thay đổi hiếm khi đến từ lòng tốt. Nó đến từ áp lực. Áp lực pháp lý, áp lực thương mại, áp lực công chúng. Và đôi khi, nó đến từ việc ai đó quyết định không chịu im lặng nữa.

Liên đoàn Điền kinh Nga đã quyết định không im lặng. Họ đã nộp đơn lên CAS. Dù tôi không đồng tình với mọi lập luận của họ, tôi hiểu vì sao họ làm vậy. Khi bạn bị loại khỏi một sân chơi mà không có một lộ trình rõ ràng để trở lại, bạn sẽ tìm đến bất kỳ cơ chế nào còn cho bạn tiếng nói.

Và phía World Athletics, dù tôi hiểu vì sao họ giữ vững lập trường, cũng cần hiểu rằng sự cứng rắn mà không đi kèm một lộ trình thì sẽ chỉ kéo dài tình trạng lấp lửng. Một lệnh cấm không có ngày kết thúc là một lệnh cấm không thể được kiểm chứng về tính công bằng.

Có một chi tiết nhỏ trong câu chuyện này mà tôi không thể bỏ qua. Coe nói về niềm tin từ năm 18 tuổi. Đó là một cách nói rất con người. Nó nhắc tôi nhớ rằng phía sau những quyết định quản trị khô khan ấy là những con người với những câu chuyện riêng. Coe từng là một vận động viên. Ông từng chạy. Ông từng biết cảm giác của một đường chạy.

Điều đó khiến tôi tin rằng, đâu đó trong ông, vẫn còn một phần hiểu được rằng phía bên kia của lệnh cấm cũng là những vận động viên đang chạy. Và có lẽ, chính vì hiểu điều đó, ông mới để ngỏ cánh cửa cho một giải pháp trong tương lai.

Còn tôi, ở tuổi 63, ngồi trước màn hình ở Sài Gòn, tôi vẫn tin vào một điều giản dị: thể thao chỉ có ý nghĩa khi nó dành cho tất cả mọi người, với những luật lệ rõ ràng và công bằng như nhau. Khi luật lệ ấy bị bẻ cong vì lý do chính trị, người chịu thiệt luôn là những người trẻ tuổi nhất, những người mới bắt đầu, những người chưa kịp chạy trận đấu lớn nhất của đời mình.

Tôi nhớ lần đầu tôi phỏng vấn Huỳnh Như, đội trưởng tuyển nữ Việt Nam, tại sân Thống Nhất. Cô ấy kể về tuổi thơ bán vé số để mua giày đá bóng. Tôi đã khóc khi đèn đỏ tắt. Tập phát hành đạt 10.000 lượt nghe và 57 bình luận trong tuần đầu. Với tôi, con số ấy mở ra một thế giới mà mọi bài báo tôi từng viết đều trở nên vô nghĩa.

Kể từ đó, tôi học được rằng mỗi vận động viên đều có một câu chuyện, và mỗi câu chuyện đều xứng đáng được kể. Kể cả những vận động viên Nga đang bị cấm thi đấu. Kể cả những vận động viên Ukraine không thể thi đấu vì đất nước họ đang chìm trong chiến tranh. Mỗi người trong số họ đều có một ước mơ bị mắc kẹt giữa những quyết định mà họ không thể kiểm soát.

Câu chuyện về lệnh cấm Nga sẽ còn tiếp diễn. Phiên điều trần của CAS sẽ diễn ra trong vài tháng tới. Có thể sẽ có một phán quyết. Có thể sẽ có một cơ chế trung lập mới. Có thể sẽ không có gì thay đổi trong nhiều năm nữa.

Nhưng có một điều chắc chắn: khi một tòa án độc lập buộc phải đưa ra phán quyết, người ta sẽ không thể tiếp tục nói rằng lệnh cấm này là vì chính trực mà không cần chứng minh. Họ sẽ phải đưa ra bằng chứng. Họ sẽ phải đối mặt với những câu hỏi khó. Và cuối cùng, họ sẽ phải chịu trách nhiệm.

Đó là điều đáng để hy vọng. Không phải vì tôi tin rằng công lý luôn thắng. Mà vì tôi tin rằng, khi có một diễn đàn nơi mọi bên đều phải nói thật, thì những người vô tội sẽ có cơ hội được lắng nghe.

Và trong bóng đá nữ, cũng như trong mọi môn thể thao, tôi không tìm kiếm chiến thắng. Tôi tìm kiếm sự giải phóng. Tôi tìm kiếm một thế giới nơi mỗi vận động viên được đánh giá bằng chính đôi chân của mình, không phải bằng hộ chiếu trên trang giấy.