Điền kinh Nhật Bản và giới hạn của một hệ điều hành: ekiden, giải vô địch thế giới trên sân nhà và câu hỏi lẽ ra phải im lặng

Ngày 2 tháng 1 năm 2026, đúng tám giờ sáng theo giờ Nhật Bản, mười vận động viên sinh viên đứng sau vạch xuất phát trước khu Otemachi ở trung tâm Tokyo. Họ không chạy cho một câu lạc bộ bóng đá, không có bản hợp đồng tài trợ cá nhân nào đáng kể, và phần lớn sẽ không bao giờ xuất hiện trên bảng tin quốc tế. Họ chạy cho ký túc xá của mình. Trong hai ngày tiếp theo, mười chặng tiếp sức sẽ đưa họ lên tận Hakone rồi quay trở lại, tổng cộng 217,1 km. Đài truyền hình quốc gia phát trực tiếp, và trong nhiều năm, tỷ lệ người xem của giải này ngang ngửa với những sự kiện thể thao được theo dõi đông nhất hành tinh. Đó là Hakone Ekiden. Với bất kỳ ai làm nghề đưa tin thể thao ở Nhật Bản, nó là điểm khởi đầu bắt buộc để hiểu một nghịch lý: một quốc gia sản sinh ra tầng tầng lớp lớp những người chạy bền đẳng cấp thế giới, nhưng lại gần như vắng mặt ở các chung kết 800m và 1500m, và ngay cả ở 5000m nam, sự hiện diện cũng mỏng hơn nhiều so với tiềm lực dân số và văn hóa chạy bộ của mình. Nghịch lý ấy không phải tai nạn. Nó là sản phẩm của một hệ thống được thiết kế quá hoàn hảo cho một mục tiêu, đến mức nó tự khóa mình khỏi những mục tiêu khác. Để hiểu vì sao, cần quay lại cấu trúc của điền kinh Nhật Bản. Khác với hầu hết quốc gia, nơi vận động viên điền kinh lớn lên trong hệ thống học đường rồi chuyển sang học bổng đại học Mỹ hoặc các trung tâm huấn luyện quốc gia, Nhật Bản vận hành hai hệ thống song song và gắn bó chặt chẽ với nhau: hệ thống đại học gắn với ekiden, và hệ thống doanh nghiệp mang tên jitsugyodan. Trong mô hình jitsugyodan, các tập đoàn lớn — từ sản xuất ô tô đến in ấn, từ điện tử đến bảo hiểm — tuyển dụng vận động viên như nhân viên chính thức. Họ nhận lương tháng, có bảo hiểm xã hội, có lộ trình thăng tiến, và nhiệm vụ chính là chạy cho màu cờ của công ty tại các giải tiếp sức toàn quốc, đặc biệt là New Year Ekiden và All-Japan. Đây là một thị trường lao động thể thao đặc thù, nơi đồng lương ổn định và vị trí xã hội quan trọng hơn tiền thưởng cá nhân. Kết quả là một lực lượng lao động chạy bền khổng lồ, được trả lương để chạy bền, và được đánh giá chủ yếu qua khả năng chạy bền trong khuôn khổ tập thể. Bối cảnh năm 2026 khiến câu chuyện này trở nên nóng hơn bao giờ hết. Nhật Bản đăng cai giải vô địch điền kinh thế giới trên sân nhà, tại Sân vận động Quốc gia ở Tokyo, vào trung tuần tháng 9. Đây không chỉ là một sự kiện thể thao. Nó là một bài kiểm tra áp lực đối với toàn bộ hệ thống: liệu một quốc gia có thể tổ chức một kỳ đại hội hoành tráng, có hệ thống đào tạo bền vững bậc nhất, có khán đài cuồng nhiệt bậc nhất, lại có thể biến những lợi thế ấy thành huy chương ở các nội dung cá nhân hay không? Với tư cách một người theo dõi điền kinh Nhật Bản hơn một thập kỷ, tôi cho rằng câu trả lời nằm ở một chỗ ít ai muốn nhìn: hệ thống ấy được tối ưu hóa cho một môn thể thao tập thể trá hình, và điều đó vừa là vũ khí, vừa là xiềng xích. Điểm mấu chốt nằm ở cấu trúc động lực. Trong một giải ekiden, bạn không cần là người chạy nhanh nhất. Bạn cần là người chạy ổn định nhất, người không sụp đổ ở chặng thứ tám, người giữ được nhịp khi đồng đội đã đặt bạn vào thế phải bảo toàn. Phần thưởng không thuộc về đỉnh cao cá nhân, mà thuộc về độ sâu tập thể. Một đội có bảy người chạy quanh mức 28 phút 30 giây cho 10 km sẽ đánh bại một đội có một ngôi sao chạy 27 phút 40 giây nhưng ba người còn lại chạy trên 29 phút. Hệ thống phần thưởng dạy cho mọi người một bài học duy nhất: hãy trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình trong khuôn khổ, đừng cố trở thành ngoại lệ. Ba giải ekiden lớn của sinh viên — Izumo vào tháng 10, All-Japan vào tháng 11, và Hakone vào tháng 1 — tạo thành một mùa giải kéo dài gần như quanh năm, chi phối toàn bộ lịch tập luyện của một vận động viên trẻ. Một sinh viên năm nhất gia nhập một đội mạnh sẽ dành hai hoặc ba năm đầu để tập cho một suất chạy chặng, và nếu may mắn, được chọn cho một chặng ở Hakone. Đó là đỉnh cao sự nghiệp của phần lớn người trong số họ. Không phải Olympic. Không phải giải vô địch thế giới. Hakone. Hệ quả là một nghịch lý về độ sâu. Nhật Bản có thể đưa hàng chục vận động viên chạy marathon dưới 2 giờ 10 phút, một con số mà hầu hết các quốc gia châu Âu chỉ có thể mơ. Trong nhiều mùa giải, số vận động viên Nhật Bản chạy marathon dưới 2 giờ 10 phút đông hơn tổng số của nhiều khu vực rộng lớn cộng lại. Nhưng khi nhìn vào đỉnh — những người chạy dưới 2 giờ 05 phút, những người có thể tranh huy chương ở một kỳ Olympic — con số ấy lại teo lại đáng kể. Tôi gọi đó là nghịch lý của chiếc phễu ngược. Hệ thống sản xuất ra một dòng chảy khổng lồ ở đáy, nhưng thu hẹp dần khi lên cao, bởi vì mọi cơ chế khuyến khích đều kéo vận động viên về phía an toàn tập thể thay vì rủi ro cá nhân. Ở đáy phễu, bạn được thưởng vì sự ổn định. Ở đỉnh phễu, bạn cần sự bùng nổ — nhưng sự bùng nổ lại là thứ bị hệ thống coi là bất thường. Có một ngoại lệ đáng chú ý: các nội dung tiếp sức, đặc biệt là 4x100m nam. Ở đó, Nhật Bản không chỉ cạnh tranh — họ giành huy chương. Tại Rio 2026, đội tiếp sức 4x100m nam Nhật Bản từng giành huy chương bạc Olympic, một trong những thành tích tập thể vĩ đại nhất của điền kinh nước này. Kỹ thuật trao gậy của Nhật Bản từ lâu được xem là chuẩn mực toàn cầu, được các quốc gia khác nghiên cứu và sao chép. Đây không phải ngẫu nhiên. Một quốc gia bị ám ảnh bởi văn hóa tiếp sức sẽ tự nhiên trở nên xuất sắc ở những môn mà việc phối hợp chính xác quan trọng ngang với tốc độ tuyệt đối. Đây là bằng chứng cho thấy hệ thống có thể tạo ra huy chương — miễn là môn thi đấu cho phép yếu tố tập thể. Rồi đến các nội dung cá nhân ngắn. Yoshihide Kiryu từng trở thành người Nhật Bản đầu tiên chạy 100m dưới 10 giây, và Abdul Hakim Sani Brown tiếp bước với những lần chạy dưới 10 giây khác. Đó là những khoảnh khắc lịch sử. Nhưng nhìn một cách tỉnh táo, Nhật Bản vẫn chưa tạo ra một nhà vô địch thế giới ở cự ly nước rút nam. Những ngôi sao ấy, phần nào, là sản phẩm của nỗ lực cá nhân và môi trường huấn luyện quốc tế, chứ không phải của hệ thống ekiden. Họ là những ngoại lệ được sinh ra bất chấp hệ thống, không phải nhờ hệ thống. Ở các cự ly trung bình, khoảng cách còn rõ hơn. 800m và 1500m đòi hỏi một hỗn hợp rất khác: tốc độ có lactate, khả năng tăng tốc ở 200m cuối, và một tâm lý chấp nhận đau đớn trong khoảng thời gian ngắn. Đó là thứ mà văn hóa chạy bền Nhật Bản, với trọng tâm là phân bổ nỗ lực đều đặn qua hàng chục km, không ưu tiên phát triển. Một vận động viên 800m giỏi cần được phép thất bại, được phép thử những chiến thuật rủi ro, được phép chạy dở một trận để học. Hệ thống ekiden không có chỗ cho kiểu thất bại đó, bởi vì mỗi lần thất bại cá nhân đều kéo cả đội xuống. Đi bộ thể thao lại là một câu chuyện khác. Toshikazu Yamanishi từng mang về tấm huy chương vàng Olympic cho Nhật Bản ở nội dung đi bộ 20 km, một thành tích được xây dựng trên kỷ luật kỹ thuật khắt khe — chính xác là kiểu phẩm chất mà văn hóa tập thể Nhật Bản nuôi dưỡng tốt nhất. Nhưng đi bộ là một nội dung mà công chúng toàn cầu ít quan tâm, nên thành công ở đó ít được nhắc đến như một biểu tượng. Đây là một điểm mù của truyền thông: chúng ta ca ngợi tinh thần bền bỉ, nhưng lại quay lưng với môn thể thao mà tinh thần ấy được thể hiện rõ nhất. Và marathon nữ. Naoko Takahashi và Mizuki Noguchi từng mang về những tấm huy chương vàng Olympic, những khoảnh khắc định hình cả một thế hệ. Nhưng nhìn lại, những đỉnh cao ấy xuất hiện trong một giai đoạn cụ thể, và sau đó dòng chảy huy chương marathon nữ của Nhật Bản mỏng đi rõ rệt. Câu hỏi đặt ra không phải là vì sao họ từng giỏi, mà là vì sao họ không duy trì được đỉnh cao ấy trong khi độ sâu thì vẫn còn nguyên. Trong nhiều năm theo dõi các giải ekiden và các buổi tập mở của các đội jitsugyodan, tôi nhận ra một điều mà các bảng thống kê không hiển thị: cường độ tập luyện ở đây không hề thấp. Ngược lại, khối lượng mà các vận động viên Nhật Bản hấp thụ mỗi tuần thuộc hàng cao nhất thế giới. Vấn đề không nằm ở việc tập ít hay tập nhiều. Vấn đề nằm ở chỗ khối lượng khổng lồ ấy được định hướng để phục vụ một mục tiêu cụ thể, và mục tiêu đó không phải là tốc độ đỉnh cao trong một khoảng thời gian ngắn. Điều này giải thích một hiện tượng mà tôi từng chứng kiến: một vận động viên chạy 10.000m rất tốt, nhưng khi chuyển xuống 1500m, lại tỏ ra lạc lõng. Cơ thể được rèn cho việc tiêu hao năng lượng từ từ, bền bỉ, không được rèn cho việc tăng tốc đột ngột. Đó không phải lỗi của vận động viên. Đó là lỗi của một hệ thống chỉ có một cánh cửa vào. Nếu nhìn vào cấu trúc giải thưởng, ta thấy rõ hơn. Các giải ekiden trả thưởng cho tập thể, tài trợ cho đội, và trao danh tiếng cho trường hoặc công ty. Các giải cá nhân quốc tế trả thưởng cho cá nhân, nhưng để đến được đó, vận động viên Nhật Bản phải tự xoay xở với một hệ thống hỗ trợ được thiết kế cho mục tiêu khác. Không có gì ngạc nhiên khi nhiều tài năng trẻ chọn con đường an toàn: gia nhập một đội jitsugyodan, chạy ekiden, và có một sự nghiệp ổn định trong mười năm. So sánh với các quốc gia khác để thấy sự khác biệt. Kenya và Ethiopia không có hệ thống ekiden, nhưng họ có một dòng chảy tài năng tự nhiên được nuôi dưỡng bởi điều kiện địa lý, văn hóa chạy bộ từ nhỏ, và một thị trường giải chạy đường dài toàn cầu. Hoa Kỳ có hệ thống học bổng đại học mạnh, cho phép vận động viên theo đuổi cá nhân trong khi vẫn được đào tạo bài bản. Nhật Bản có hệ thống jitsugyodan — mạnh về độ sâu, yếu về đỉnh cao. Ba mô hình, ba kết quả khác nhau. Đáng chú ý là chính các quốc gia khác đã học hỏi từ mô hình Nhật Bản, nhưng theo cách chọn lọc. Họ sao chép kỷ luật, khối lượng, và văn hóa tập thể, nhưng không sao chép cấu trúc khuyến khích tập thể hóa hoàn toàn. Kết quả là họ có thể giữ được cả độ sâu lẫn đỉnh cao. Đây là một bài học mà Nhật Bản, với tư cách quốc gia đăng cai, có cơ hội đặc biệt để suy ngẫm. Một chi tiết nữa ít được nhắc tới: hệ thống này còn tạo ra một hiệu ứng tâm lý. Vận động viên lớn lên trong môi trường ekiden học được rằng giá trị của họ gắn với tập thể. Khi bước ra đấu trường cá nhân quốc tế, họ phải đối mặt với một môi trường nơi chiến thắng thuộc về một người, và thất bại cũng thuộc về một người. Sự chuyển dịch đó không dễ, và nó không được huấn luyện. Đó là một kỹ năng thi đấu, không phải một phẩm chất đạo đức. Tôi từng ngồi ở khán đài Sân vận động Quốc gia trong một buổi tối thi đấu, quan sát một vận động viên Nhật Bản khởi đầu rất tốt ở một nội dung trung bình, rồi tụt lại ở vòng cuối. Điều đáng chú ý không phải là việc anh ta tụt lại, mà là cách anh ta tụt lại: không có một nỗ lực tăng tốc liều lĩnh nào, không có một canh bạc nào. Anh ta chạy đúng như được dạy — bảo toàn, không phạm sai lầm — và thua đúng như hệ thống đã định. Đó là một khoảnh khắc mà tôi gọi là thất bại vinh quang, theo nghĩa nó phơi bày chính xác giới hạn của một lối chơi. Điều đáng nói là không có gì trong số này làm tôi nghĩ rằng hệ thống Nhật Bản là tồi. Ngược lại, xét trên tiêu chí mà nó tự đặt ra — sản sinh ra một cộng đồng chạy bền đông đảo, kỷ luật, và bền vững — nó là một trong những thành tựu tổ chức thể thao vĩ đại nhất thế giới. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ chúng ta liên tục đo nó bằng một thước đo khác, rồi ngạc nhiên khi nó không đạt. Khi giải vô địch thế giới đến Tokyo, áp lực sẽ dồn lên vai các vận động viên cá nhân. Khán đài sẽ đầy. Truyền thông sẽ đưa tin suốt ngày đêm. Và nếu kết quả không như mong đợi ở các nội dung trung bình, chắc chắn sẽ có những bài bình luận về tinh thần, về bản lĩnh, về việc các vận động viên không dám vượt qua chính mình. Những bài bình luận đó sẽ sai, theo cách mà chúng vẫn luôn sai. Góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn bảo vệ là thế này: chính thành công của hệ thống ekiden là nguyên nhân chính khiến Nhật Bản thiếu huy chương cá nhân, chứ không phải là nền tảng cho huy chương cá nhân. Dư luận Nhật Bản thường coi ekiden là cái nôi của điền kinh nước nhà, và tin rằng chỉ cần chăm chút cái nôi ấy, huy chương cá nhân sẽ tự đến. Tôi không tin điều đó. Dư luận ghét sự ngược chiều, nhưng lịch sử nuôi nó bằng thời gian. Một hệ thống được thiết kế để tối đa hóa số lượng người chạy giỏi sẽ luôn đánh đổi lấy đỉnh cao của một vài cá nhân. Đó là quy luật của phân bổ nguồn lực, không phải là vấn đề tinh thần. Việc liên tục quy kết thất bại cho ý chí hay bản lĩnh là một cách né tránh việc nhìn vào cấu trúc. Khi một quốc gia không có huy chương ở 800m trong nhiều thập kỷ, nguyên nhân không thể là do thiếu quyết tâm, bởi vì quyết tâm thì không thiếu. Nguyên nhân nằm ở chỗ không ai được đào tạo để chạy 800m ngay từ đầu. Và đây là chỗ cần nói thẳng: nếu một quốc gia đổ hàng trăm triệu đô-la mỗi năm vào một hệ thống chạy bền tập thể, rồi kỳ vọng hệ thống đó sản sinh ra nhà vô địch 800m, thì đó không phải là một kỳ vọng — đó là một ảo tưởng được đóng gói cẩn thận. Tôi không nói điều này để chỉ trích hệ thống. Tôi nói để chỉ ra rằng một hệ thống vĩ đại có thể vẫn thất bại ở một mục tiêu cụ thể, và điều đó không làm nó kém vĩ đại đi — nó chỉ làm cho chúng ta hiểu rõ hơn về việc hệ thống ấy được xây dựng để làm gì. Có một nghịch lý phụ đáng suy ngẫm: những quốc gia ít có truyền thống chạy bền tập thể lại thường sản sinh ra những vận động viên 800m và 1500m xuất sắc, bởi vì họ không có một cái nôi quá mạnh để giữ chân tài năng. Sự thiếu cấu trúc đôi khi lại là điều kiện cho cá tính. Nhật Bản có quá nhiều cấu trúc tốt đến mức không ai muốn rời bỏ nó, kể cả khi con đường họ muốn đi nằm ở phía khác. Mọi cuộc lật đổ đều bắt đầu bằng một câu hỏi lẽ ra phải im lặng. Câu hỏi ở đây là: điều gì sẽ xảy ra nếu Nhật Bản đối xử với 800m và 1500m như một dự án quốc gia riêng biệt, với một hệ thống học bổng riêng, một nhóm huấn luyện viên quốc tế, và một chế độ cho phép thất bại? Không ai dám đặt câu hỏi ấy, bởi vì nó ngụ ý rằng hệ thống hiện tại không hoàn hảo. Nhưng chính những câu hỏi bị coi là bất kính mới thường mở ra những con đường mới. Điền kinh, ở tầng sâu nhất, không phải là cuộc thi ai chạy nhanh hơn. Đó là cuộc thi giữa các hệ thống về cách nuôi dưỡng con người. Mỗi quốc gia chọn một cách trả lời, và mỗi cách trả lời đều có cái giá của nó. Nhật Bản chọn sự bền bỉ tập thể, và trả giá bằng đỉnh cao cá nhân ở các cự ly trung bình. Câu hỏi không phải là hệ thống nào đúng, mà là một quốc gia có dám thừa nhận cái giá của lựa chọn mình hay không. Và điều đó, suy cho cùng, lại là câu hỏi dành cho tất cả chúng ta — không chỉ cho điền kinh.