Người chạy biên dưới mưa V.League: cánh truyền thống bị xóa sổ quá vội vàng

Ở phút thứ bảy mươi tám, cơn mưa trên sân Thiên Trường nặng hạt đến mức trái bóng lăn chậm hẳn lại, để nước đẩy nó trôi về phía khung thành như một vật thể không còn thuộc về ai. Một cầu thủ trẻ bên phía đội khách đứng sát đường biên dọc, hai tay chống hông, mắt dán vào vòng cấm — nơi mà theo đúng bài bản của mùa giải năm nay, lẽ ra cậu phải có mặt để nhận bóng. Cậu không vào. Bóng được luân chuyển sang cánh đối diện, rồi trở lại, rồi lại đổi hướng. Cậu cứ chạy dọc theo vạch vôi, hết lên rồi xuống, như một người đưa thư đứng chờ mãi mà không thấy người nhận. Cơn mưa xóa dần vạch vôi trên mặt cỏ, xóa cả những dấu giày còn ướt, nhưng không xóa nổi một thói quen chiến thuật đã ăn sâu vào lối chơi V.League suốt mấy mùa giải gần đây: bóng không còn đi ra biên theo cách cũ. Đêm ấy tôi ngồi lại rất lâu sau tiếng còi mãn cuộc, và điều khiến tôi trăn trở không phải một kết quả, mà là hình ảnh một con người đứng giữa trận đấu của chính mình mà không được gọi tên. Từ đầu mùa giải thường niên năm nay, dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trên khắp các sân từ Hàng Đẫy, Thiên Trường, Lạch Tray cho tới Hòa Xuân, có một thay đổi lặng lẽ nhưng đều đặn. Phần lớn các đội bóng ở nhóm đầu đều tổ chức tấn công theo cùng một khuôn: hai cầu thủ chạy cánh đảo ngược chân, nghĩa là chân thuận đối nghịch với cánh họ đứng, để có thể cắt vào trong và dứt điểm bằng chân mạnh hơn. Hậu vệ biên được đẩy lên rất cao, gần như biến thành một tiền vệ cánh, còn khoảng trống phía sau được lấp bằng một tiền vệ trung tâm lùi sâu. Bóng được đưa vào vòng cấm chủ yếu bằng những đường cắt ngang từ hành lang trong, hoặc bằng những pha phối hợp trung lộ ngắn, chứ không còn là những quả tạt từ sát vạch vôi như thời tôi mới bắt đầu cầm sổ đi ghi. Tôi không có thói quen dựng bài viết thành bảng biểu, bởi bóng đá không phải một bảng tính. Nhưng có vài dữ liệu khiến tôi phải dừng lại giữa dòng. Số đường tạt bóng trung bình mỗi trận ở V.League đã giảm rõ rệt so với khoảng năm mùa giải trước, trong khi số pha dứt điểm từ ngoài vòng cấm lại tăng lên. Các đội bóng có xu hướng giữ bóng nhiều hơn, luân chuyển ngắn hơn, và chỉ số PPDA — số đường chuyền đối phương được phép thực hiện trước khi đội mình thực hiện một hành động phòng ngự — ở nhóm cạnh tranh ngôi vô địch giảm xuống mức thấp, cho thấy họ pressing quyết liệt hơn hẳn. Những dữ liệu ấy vẽ nên một bức tranh nhất quán: bóng đá V.League đang dịch chuyển vào trong, vào giữa, vào những khoảng không gian hẹp, và người chạy biên thuần túy dần bị đẩy ra rìa của bức tranh ấy. Tôi từng đứng ngoài cánh cửa phòng thay đồ của một đội bóng nhỏ, chờ đợi suốt nhiều tuần chỉ để được nghe một câu trả lời. Chính ở đó, tôi học được rằng đôi khi điều quan trọng nhất lại nằm ở người không được nhắc tới. Cậu cầu thủ trẻ đêm mưa ấy là một người như thế. Cậu không phải mẫu cầu thủ chạy cánh đảo vào trong. Cậu thuận chân trái, đứng cánh trái, và cả sự nghiệp trẻ của cậu được xây trên một kỹ năng duy nhất nhưng rất khó: vượt qua người ở sát đường biên, rồi tạt bóng bằng chân trái vào đúng điểm hẹn. Đó là một nghề cũ. Và có lẽ, chính vì cũ, nó đang bị trả giá. Cách các lò đào tạo huấn luyện cầu thủ trẻ hiện nay phần nào lý giải điều đó. Cầu thủ chạy cánh được dạy cắt vào trong từ rất sớm, được dạy dứt điểm bằng chân nghịch, được dạy phối hợp trung lộ. Kỹ năng tạt bóng từ biên bị xem như phương án dự phòng, thứ chỉ dùng khi bế tắc. Điều này tạo ra một hệ quả âm thầm: các đội bóng trở nên giống nhau. Khi mọi cầu thủ cánh đều cắt vào trong, hàng phòng ngự đối phương chỉ cần dồn vào giữa, thu hẹp khoảng cách giữa các trung vệ, và chờ đợi. Không gian bên ngoài bị bỏ trống, nhưng hiếm ai còn đủ khả năng và đủ thói quen khai thác nó. Đây là chỗ mà tôi muốn dừng lại lâu hơn, bởi nó đi ngược với điều mà phần lớn người hâm mộ đang tin. Có một quan niệm phổ biến rằng cầu thủ chạy cánh truyền thống đã lỗi thời, rằng bóng đá hiện đại không còn chỗ cho những người chỉ biết tạt bóng. Tôi cho rằng đó là một sự hiểu lầm được lan truyền quá nhanh. Thứ lỗi thời không phải là kỹ năng tạt bóng, mà là cách sử dụng nó một cách đơn điệu, thiếu toan tính. Một quả tạt tốt, đưa bóng vào đúng khoảng trống giữa hậu vệ và thủ môn, vẫn là một trong những vũ khí khó phòng ngự nhất trong bóng đá. Vấn đề nằm ở chỗ các đội bóng đã ngừng đầu tư vào nó, chứ không phải vì nó mất giá trị. Trong bóng đá Việt Nam, chúng ta từng có những cầu thủ chạy cánh biên thuần túy để lại dấu ấn bằng chính kỹ năng ấy. Những pha bóng của họ không cần đến sự phức tạp của một hệ thống, chỉ cần một khoảnh khắc: người đứng dưới, bóng được đưa lên, và cả khán đài nín thở. Ký ức ấy vẫn còn nguyên, dù các sân vận động giờ đây ít khi chứng kiến nó. Tôi không viết những dòng này để hoài niệm. Tôi viết vì tôi tin rằng một nền bóng đá chỉ thực sự giàu có khi nó giữ được nhiều cách chơi khác nhau, chứ không phải khi mọi đội bóng đều chạy theo một mốt chiến thuật duy nhất. Có một điều mà tôi quan sát được và ít thấy được nhắc tới: khi trận đấu rơi vào thế bế tắc, khi đối phương co cụm phòng ngự, khi mặt sân ướt và bóng lăn nặng, thì giải pháp hiệu quả nhất đôi khi lại là giải pháp đơn giản nhất. Đưa bóng ra biên, tạo một tình huống một đối một, và tạt vào. Những đội bóng còn giữ được một cầu thủ chạy cánh biên thực thụ thường có thêm một lối thoát trong những trận đấu như thế. Tôi không lãng mạn hóa quá khứ; tôi chỉ ghi lại một quan sát chiến thuật có cơ sở: sự đa dạng trong cách tấn công tạo ra sự khó lường, và sự khó lường là tài sản của bất kỳ đội bóng nào. Ngược lại, tôi cũng phải thừa nhận mặt tích cực của xu hướng đảo cánh. Nó cho phép các cầu thủ tấn công tham gia vào nhiều pha bóng hơn, tạo ra những tình huống phối hợp nhỏ ở trung lộ, và trong một giải đấu mà chất lượng mặt sân cùng điều kiện thời tiết không phải lúc nào cũng lý tưởng, việc giữ bóng gần nhau giúp hạn chế sai số. Cầu thủ chạy cánh đảo vào trong cũng thường xuyên ghi bàn hơn, bởi họ xuất hiện trong vòng cấm đúng lúc hơn. Đó là lý do xu hướng này tồn tại, và nó không sai. Điều tôi phản đối là sự tuyệt đối hóa: khi một đội bóng chỉ còn một cách chơi duy nhất, họ trở nên dễ bị bắt bài. Quay lại với cậu cầu thủ trẻ trong đêm mưa ấy. Sau trận, tôi có dịp nói chuyện với cậu ở hành lang dẫn ra bãi xe. Cậu tên Khoa, hai mươi tuổi, quê ở một huyện ven biển miền Trung. Cậu kể rằng ban huấn luyện yêu cầu cậu thay đổi cách chơi, học cách cắt vào trong, học cách dứt điểm bằng chân phải. Cậu cười, nói rằng chân phải của cậu chỉ để chống xuống. Tôi nghe mà thấy nặng lòng. Cậu không thiếu nỗ lực. Cậu chỉ đang bị yêu cầu trở thành một người khác, trong khi thứ cậu có — một kỹ năng biên hiếm hoi — lại đang bị xem nhẹ. Ba trăm ngày không tiếng vỗ tay, tôi nghe rõ hơn tiếng thở của cầu thủ trên khán đài trống. Và trong tiếng thở ấy, tôi nghe thấy cả nỗi lo của một thế hệ cầu thủ đang bị định hình theo một khuôn mẫu duy nhất. Từ con số 0, tôi biết rằng cánh cửa phòng thay đồ chỉ mở khi mình dám đứng chờ dưới mưa. Tôi đã chờ rất nhiều năm để hiểu rằng bóng đá được dựng nên bởi cả những ngôi sao ghi bàn lẫn những người làm nên khoảnh khắc trước bàn thắng. Cơn mưa năm ấy rửa trôi nhiều thứ, nhưng không rửa trôi ký ức của một mùa hạ — mùa hạ mà tôi lần đầu tiên nhận ra rằng một quả tạt đúng điểm hẹn có thể quý giá ngang một bàn thắng được ghi từ trung lộ. Tôi viết về trái bóng, nhưng tôi giữ nhịp bằng trái tim của những con người đá nó. Và đôi khi, giữ nhịp nghĩa là nhớ về những người đã bị dòng chảy thời đại đẩy ra ngoài lề. Vậy tín hiệu nào cần theo dõi trong giai đoạn tới? Tôi cho rằng câu trả lời nằm ở các lò đào tạo trẻ. Nếu trong vài mùa giải tới, vẫn không có một cầu thủ chạy cánh biên thuần túy nào được đôn lên đội một và trao cơ hội thực sự, thì đó là dấu hiệu cho thấy nền bóng đá đã chọn sự đồng nhất thay vì sự đa dạng. Ngược lại, nếu một đội bóng nào đó dám trao suất đá chính cho một cầu thủ như Khoa, và cậu ta tỏa sáng bằng chính kỹ năng biên của mình, thì đó sẽ là một tín hiệu đáng mừng. Không phải vì quá khứ tốt hơn hiện tại, mà vì tương lai cần nhiều hơn một con đường. Bóng đá mở cửa cho những ai dám đứng chờ dưới mưa — kể cả khi cả thế giới đã quay lưng vào trong.