Khi cỗ máy phân tích bóng đá trả về số không

Ba giờ sáng, màn hình trước mặt tôi chạy hết thanh tiến trình rồi trả về một khoảng trắng. Không tiêu đề. Không nguồn. Không một con số. Tất cả các ô đều trống, và ở giữa là một dòng chữ nhỏ xíu: "không xác định". Tôi vừa yêu cầu một hệ thống phân tích bóng đá cho tôi báo cáo về một trận đấu ở V.League, và nó trả lời bằng sự im lặng. Tôi ngồi nhìn cái khoảng trắng đó lâu hơn mức cần thiết. Không phải vì tôi cần bản báo cáo. Mà vì trong hơn mười năm lần theo từng đồng bạc chảy qua bóng đá Việt Nam, đây là lần đầu tiên tôi bắt gặp một thứ thành thật đến thế. Cả một ngành đang bán cho các câu lạc bộ, cho tòa soạn, cho người hâm mộ cái vỏ bọc của sự phân tích. Tôi gõ cửa hỏi nội dung, và cánh cửa mở ra một căn phòng trống. Bóng đá đã bước vào kỷ nguyên mà mọi thứ đều phải có số. Một hậu vệ không còn được đánh giá bằng mắt nhìn, mà bằng số lần tranh chấp thành công. Một tiền đạo không còn được nhớ bằng bàn thắng, mà bằng chỉ số bàn thắng kỳ vọng. Các công ty dữ liệu mọc lên như nấm sau mưa, chào bán gói thuê bao theo tháng cho từng câu lạc bộ, từng tòa soạn. Tiền chảy vào đây rất thật. Hợp đồng rất dày. Còn nội dung bên trong thì tôi chưa từng thấy ai cân được. Ở Việt Nam, trào lưu này đến muộn hơn châu Âu chừng năm năm, nhưng tốc độ thì không hề chậm. Các đội V.League bắt đầu thuê chuyên gia phân tích, mua phần mềm, ký hợp đồng với những đơn vị cung cấp dữ liệu mà tên tuổi mờ như sương sớm. Tôi từng ngồi trong vài phòng họp như thế. Người ta chiếu lên màn hình những biểu đồ đẹp, những bản đồ nhiệt rực rỡ, và không ai hỏi một câu đơn giản: dữ liệu này đến từ đâu, ai nhập, và ai kiểm? Giới phân tích ước tính thị trường dữ liệu thể thao toàn cầu đã vượt mốc vài tỷ đô la mỗi năm, và phần lớn số tiền ấy chảy qua những gói thuê bao mà không câu lạc bộ nào kiểm chứng được giá trị thật. Tôi từng hỏi một giám đốc điều hành vì sao đội ông gia hạn hợp đồng dữ liệu dù kết quả trên sân chẳng cải thiện. Ông cười, rót thêm trà, rồi nói một câu tôi nhớ mãi: "Cắt nó thì tôi lấy gì để giải trình với hội đồng quản trị?" Hóa ra dữ liệu không còn là công cụ. Nó thành tấm khiên. Đó là lý do khoảnh khắc ba giờ sáng kia khiến tôi dừng lại. Cái máy trả về số không không phải một lỗi. Nó là một lời thú nhận. Tôi bắt đầu đào. Không đào cái lỗi kỹ thuật, mà đào cái hệ thống đã sinh ra nó. Và thứ tôi tìm thấy quen thuộc đến mức nhàm chán: một chuỗi những ô trống trỏ vào nhau. Một báo cáo phân tích ghi rằng số liệu được lấy từ "nguồn đối tác". Nguồn đối tác, khi tôi hỏi, nói họ tổng hợp từ "dữ liệu công khai". Dữ liệu công khai, khi tôi lần tới, lại dẫn về chính báo cáo ban đầu. Một vòng tròn khép kín. Không điểm nào là sự thật gốc, chỉ có những điểm trỏ vào nhau và cùng trỏ vào khoảng không. Đây không phải chuyện riêng của một phần mềm. Đây là cách cả một nền kinh tế dữ liệu bóng đá vận hành. Người ta bán cho nhau những trích dẫn của trích dẫn. Một chỉ số được một đơn vị công bố, ba đơn vị khác sao chép, rồi cả bốn cùng được trích dẫn như bốn nguồn độc lập. Nhân lên bốn lần, một con số vô căn cứ bỗng hóa thành "đồng thuận của giới phân tích". Tôi từng tin dữ liệu là thứ khách quan nhất trong bóng đá. Nhưng dữ liệu không tự sinh ra. Nó được nhập bởi con người, thường là những người được trả lương thấp nhất trong chuỗi, thường là trong những đêm muộn, thường là từ một khán đài cách xa sân cỏ. Mỗi lần bóng lăn, có một người ngồi gõ phím. Nếu người đó gõ sai, hoặc buồn ngủ, hoặc đơn giản là không quan tâm, thì con số sinh ra đã mang sẵn vết nứt. Vết nứt ấy đi thẳng vào hợp đồng chuyển nhượng, vào quyết định đội hình, vào một suất đá chính của một cầu thủ trẻ. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi đã nhiều lần đối chiếu báo cáo dữ liệu với những gì mắt tôi nhìn thấy trên khán đài. Có trận, một tiền vệ được hệ thống chấm điểm cao nhất nhờ số đường chuyền chính xác, trong khi thực tế cậu ta chỉ chuyền ngang và chuyền về suốt trận, không một đường nào mở ra cơ hội. Con số đúng về mặt kỹ thuật. Nó chỉ sai về mặt bóng đá. Và đây mới là phần chua: người trả tiền cho những con số này không phải là người dùng chúng. Một câu lạc bộ ký hợp đồng thuê dữ liệu ba năm, trả trước. Một nhà tài trợ rót tiền cho "dự án chuyển đổi số" của đội bóng, và khoản ấy được khấu trừ vào quỹ lương. Tôi lần theo một hợp đồng như thế ở một câu lạc bộ hạng trung: gói phân tích trị giá hai tỷ đồng một năm, nhưng khi tôi xin một báo cáo cụ thể, bên cung cấp trả lời rằng dữ liệu "đang được chuẩn hóa". Nó đã được chuẩn hóa suốt mười tám tháng. Tôi lần theo đồng tiền qua ba biên giới, nó dừng ở một quán cà phê tại Moscow. Ở đó, một tay trung gian từng khoe với tôi rằng hắn bán "dữ liệu nội bộ" cho ba tòa soạn khác nhau, mỗi nơi một giá, và cả ba đều tin mình là người duy nhất nắm được nguồn. Cùng một con số, ba niềm tin, không niềm tin nào có thật. Một chữ ký trên ban công, ba năm sau hóa thành trát đòi nợ. Tôi không nói về một khoản vay mua cầu thủ. Tôi nói về những chữ ký gia hạn hợp đồng dữ liệu mà không ai trong ban lãnh đạo đọc hết phần phụ lục. Sân không khán giả, nhưng sổ sách thì chưa bao giờ vắng khách. Những gói dữ liệu cứ thế được gia hạn, không vì chúng hiệu quả, mà vì cắt chúng đồng nghĩa với việc thừa nhận ba năm qua đã đổ tiền vào một căn phòng trống. Tôi không muốn bị đọc thành kẻ bài xích dữ liệu. Phần hợp lý của những người bảo vệ nó rất rõ: mắt người đánh lừa, ký ức thiên vị, và một huấn luyện viên không thể nhớ nổi hai mươi hai cầu thủ đã di chuyển thế nào trong chín mươi phút. Dữ liệu, ở dạng tử tế, sửa được đúng cái điểm yếu đó. Một đội bóng nhỏ không đủ tiền cho tuyển trạch viên đi khắp thế giới có thể dùng dữ liệu để tìm ra một cầu thủ mà mắt thường bỏ sót. Điều đó tốt, và tôi không phủ nhận. Nhưng điểm mù nằm ở chỗ khác. Người ta nhầm "có dữ liệu" với "hiểu bóng đá". Một bảng số không nói cho bạn biết cầu thủ đó chạy vì đồng đội hay vì hợp đồng. Nó không nói cho bạn biết ai đã gọi điện cho ai trước khi trận đấu diễn ra. Nó không nói cho bạn biết vì sao một hậu vệ đá chính mười bốn trận mà không ghi bàn, không kiến tạo, vẫn nhận mức lương gấp mười lần đồng đội. Trong nghề của tôi, một cáo buộc cần ba nguồn độc lập mới được viết ra. Nhưng trong ngành dữ liệu, một con số chỉ cần một lần được công bố là đủ để trở thành chân lý, miễn là nó xuất hiện trên một biểu đồ đủ đẹp. Tiêu chuẩn bằng chứng bị đảo ngược: càng ít người kiểm chứng, con số càng dễ lan. Phía sau mỗi con số sai là một con người. Một cầu thủ trẻ bị đánh giá thấp vì hệ thống không ghi nhận những đường chạy không bóng của cậu ta. Một thủ môn bị xếp hạng thấp vì thuật toán không hiểu rằng hàng thủ trước mặt cậu ta đã chơi tệ. Những người ấy không có hợp đồng dữ liệu để tự bảo vệ mình. Họ chỉ có sự nghiệp, và nó ngắn. Cú sút hỏng ăn không nằm trên sân, mà nằm trong phòng ký hợp đồng. Dữ liệu đếm được cái xảy ra trên cỏ. Nó mù trước cái xảy ra sau cánh cửa đóng kín. Và khi hệ thống trả về số không, đó không phải sự cố. Đó là bản chất được phơi ra. Tôi tắt màn hình lúc gần sáng. Cái khoảng trắng vẫn nằm lại trong đầu tôi, và tôi nghĩ nó sẽ còn ở đó lâu. Bóng đá đang dựng một ngôi nhà bằng những ô trống trỏ vào nhau, rồi bán nó với giá của một thư viện. Câu hỏi không còn là hệ thống nào tốt nhất. Câu hỏi là: khi cỗ máy trả về số không, sẽ có ai đủ can đảm đọc to con số ấy, hay tất cả sẽ cùng gật gù trước một biểu đồ đẹp. Khi đèn sân vận động tắt, kế toán bật đèn bàn. Còn cỗ máy phân tích thì đã ngủ từ lâu.