Á vận hội 2026 khép lại tại Nagoya: trao cờ cho Doha và đề xuất đổi chu kỳ Asiad sang năm lẻ

Đêm 4 tháng 10, khi lá cờ của Hội đồng Olympic châu Á (OCA) từ từ hạ xuống dưới ánh đèn vàng của sân vận động Nagoya, khán đài không bùng lên tiếng vỗ tay rộn rã như những lễ bế mạc thường thấy. Có một khoảng lặng dài hơn một nhịp trống. Người ngồi ở hàng ghế phóng viên nghe rõ tiếng gió lùa qua mái vòm, nghe cả tiếng bước chân của những tình nguyện viên cuối cùng đang thu dọn khán đài. Lá cờ đi từ tay Nagoya sang tay Doha, thủ đô Qatar, nơi sẽ đăng cai kỳ đại hội lần thứ 21. Nhưng thứ được trao đi trong khoảnh khắc ấy nặng hơn một biểu tượng. Nó là một câu hỏi để ngỏ, một nỗi nghi ngờ chưa được gọi tên. Một kỳ đại hội vừa khép lại, và người ta bắt đầu tự hỏi liệu nó còn đủ sức để mở ra lần nữa. Phát biểu tại lễ bế mạc, Chủ tịch ban tổ chức Hideaki Omura gửi lời tri ân tới các vận động viên, huấn luyện viên, trọng tài, tình nguyện viên và toàn thể khán giả. Ông nói: “Đại hội thể thao châu Á, nơi mang lại vô số niềm vui và nguồn cảm hứng, đã đi đến hồi kết.” Câu nói ấy nghe trọn vẹn. Đặt cạnh những gì diễn ra phía sau hậu trường, nó mang một âm sắc khác. Theo truyền thông Hàn Quốc, kỳ đại hội kế tiếp được lên kế hoạch tại Doha, song thời điểm tổ chức vẫn chưa thể ấn định chắc chắn. Tờ Chosun nhấn mạnh rằng nguyên nhân nằm ở việc Asiad 2026 diễn ra dưới áp lực cắt giảm ngân sách tới mức cực đoan. Hệ quả kéo theo là hàng loạt bất cập trong khâu quản lý lưu trú, vận chuyển và điều hành thi đấu. Sự chuẩn bị thiếu chu đáo này làm tổn hại danh tiếng của ban tổ chức nước chủ nhà, đồng thời xói mòn uy tín, sức hút và tính cạnh tranh của chính thương hiệu Asiad. Đáng chú ý, tỷ lệ các ngôi sao thể thao hàng đầu tham dự giải đấu đã sụt giảm rõ rệt. Bà Seiko Hashimoto, Chủ tịch Ủy ban Olympic Nhật Bản, thẳng thắn nhấn mạnh: “OCA phải suy ngẫm về kinh nghiệm ở Asiad 20 và chuẩn bị cho các sự kiện thể thao đa môn trong tương lai.” Tôi đã theo dõi các kỳ đại hội thể thao đa môn suốt hơn ba thập kỷ, và điều khiến tôi chú ý lần này nằm ở một câu hỏi về cấu trúc. Ban lãnh đạo OCA vừa tổ chức một cuộc họp quan trọng. Tại đây, cơ quan này bắt đầu tính đến một giải pháp mang tính bước ngoặt. Họ sẽ thảo luận với Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) về phương án dịch chuyển chu kỳ tổ chức Asiad từ các năm chẵn sang các năm lẻ. Mục tiêu của đề xuất là đưa Á vận hội diễn ra vào năm liền kề trước thềm Thế vận hội mùa Hè. Khi ấy, một số môn thi đấu có thể được biến thành vòng loại trực tiếp cho Olympic. Đây được xem là phương án khả dĩ nhất nhằm lôi kéo các vận động viên đẳng cấp thế giới quay lại tranh tài, đồng thời khôi phục sự quan tâm của công chúng. Nếu kế hoạch cải tổ được thông qua, kỳ Đại hội Thể thao châu Á tại Doha nhiều khả năng sẽ lùi lại một năm, chuyển sang tổ chức vào năm 2031 thay vì 2030. Nhìn từ bên ngoài, đây là một phép tính hợp lý. Một kỳ Á vận hội nằm sát Olympic sẽ có lý do tồn tại rõ ràng hơn. Nó thôi đứng riêng như một giải đấu đơn lẻ, mà trở thành một mắt xích trong chuỗi chuẩn bị cho đấu trường lớn nhất hành tinh. Các liên đoàn thể thao quốc gia sẽ có thêm động lực cử vận động viên mạnh nhất. Các đài truyền hình sẽ có thêm lý do để mua bản quyền. Và công chúng, vốn quen với nhịp hai năm một lần của các sự kiện lớn, có thể tìm lại cảm giác chờ đợi. Nhưng cái hợp lý trên giấy không phải lúc nào cũng chạm được vào gốc rễ của vấn đề. Vấn đề của Asiad 2026 nằm ở chỗ ngân sách bị cắt tới mức cực đoan, và ban tổ chức buộc phải chọn giữa hình thức và vận hành. Khi tiền ít đi, thứ đầu tiên bị hy sinh là trải nghiệm của con người: chỗ ở chật chội, xe đưa đón trễ giờ, lịch thi đấu bị xáo trộn. Những thứ ấy không hiện lên bảng huy chương, nhưng chúng in vào ký ức của từng vận động viên. Tôi từng chứng kiến một kỳ đại hội bị vận hành bằng tư duy tiết kiệm. Điều còn lại sau đó không phải là những kỷ lục, mà là những câu chuyện về việc ai đó phải chờ ba tiếng đồng hồ để được đưa về khách sạn. Với một vận động viên hàng đầu, người đã dành bốn năm để chuẩn bị cho một khoảnh khắc, trải nghiệm ấy đủ để họ không quay lại lần sau. Đó là lý do tỷ lệ các ngôi sao sụt giảm. Họ không bỏ giải vì giải đấu kém hấp dẫn về chuyên môn. Họ bỏ giải vì chi phí cơ hội trở nên quá cao so với lợi ích nhận được. Một tấm huy chương Á vận hội không còn đủ sức nặng để bù đắp cho những ngày mệt mỏi trong một kỳ đại hội tổ chức chắp vá. Và khi những ngôi sao lớn vắng mặt, sức hút của giải đấu giảm theo, kéo theo giá trị bản quyền truyền hình giảm, kéo theo nguồn thu của ban tổ chức tiếp theo cũng giảm. Một vòng xoáy tự củng cố theo chiều hướng đi xuống. Đây là điểm mà những người làm thể thao chuyên nghiệp đã nhìn thấy từ lâu, nhưng ít khi dám nói thẳng. Mô hình đại hội thể thao đa môn truyền thống đang chịu áp lực kép. Một mặt, chi phí tổ chức ngày càng lớn, từ hạ tầng tới an ninh tới công nghệ. Mặt khác, nguồn thu từ bản quyền truyền hình đang bị chia nhỏ bởi vô số nền tảng streaming, mỗi nền tảng chỉ nắm một phần nhỏ thị trường. Khi doanh thu không còn tăng theo cấp số nhân như thời truyền hình độc quyền, mà chi phí vẫn tăng, khoảng cách giữa hai con số ấy trở thành một cái hố. Các nền tảng streaming đang lặp lại sai lầm của truyền hình cũ. Họ đua nhau mua bản quyền bằng mọi giá để giành người dùng, rồi nhận ra không thể thu hồi vốn. Khi chu kỳ tăng trưởng chậm lại, họ bắt đầu cắt giảm, và các sự kiện thể thao là nạn nhân đầu tiên. Asiad nằm trong nhóm đó. Nó không có sức hút toàn cầu như Olympic, cũng không có tính đại chúng hằng tuần như các giải bóng đá quốc nội. Nó ở giữa, và ở giữa là vị trí dễ bị tổn thương nhất. Trong tình thế ấy, đề xuất đổi chu kỳ sang năm lẻ xuất hiện như một phép chữa cháy. Nó giải quyết được triệu chứng, nhưng để lại câu hỏi về căn bệnh. Liệu một kỳ Á vận hội được tổ chức vào năm liền trước Olympic có thực sự khiến các ngôi sao hàng đầu muốn đến? Hay nó chỉ biến Asiad thành một buổi tập dượt bắt buộc, một trạm kiểm tra mà các vận động viên phải đi qua để đủ điều kiện dự Thế vận hội? Nếu Asiad trở thành vòng loại Olympic, giá trị của nó sẽ phụ thuộc vào Olympic. Đó là một sự đánh đổi. Một mặt, nó đảm bảo sự hiện diện của các vận động viên mạnh nhất, vì không ai dám bỏ lỡ cơ hội giành vé. Mặt khác, nó khiến Asiad mất đi tính độc lập. Một kỳ đại hội mà ý nghĩa tồn tại chỉ để phục vụ một sự kiện khác thì khó lòng xây dựng được bản sắc riêng. Và bản sắc là thứ khán giả nhớ, chứ không phải lịch trình. Còn có một vấn đề về lịch thi đấu. Nếu Asiad chuyển sang năm lẻ, nó sẽ chen vào khoảng thời gian vốn đã chật chội. Năm lẻ là năm của nhiều giải vô địch thế giới cấp môn, của các vòng loại khu vực, của những sự kiện mà các liên đoàn đã cam kết từ nhiều năm trước. Việc dịch chuyển một sự kiện lớn kéo theo việc phải tái sắp xếp cả một hệ thống. Không phải liên đoàn nào cũng sẵn lòng nhường chỗ. Điều đáng chú ý là ngay cả khi kế hoạch được thông qua, Doha vẫn phải chờ. Một năm lùi lại không đơn thuần là thay đổi con số trên lịch. Nó là một năm chuẩn bị thêm, một năm chi phí phát sinh thêm, và một năm để các nhà tài trợ cân nhắc lại cam kết. Với một quốc gia đã đăng cai World Cup 2026 và đang xây dựng hình ảnh như trung tâm thể thao của khu vực, việc lùi ngày có thể là cơ hội để làm tốt hơn, hoặc là dấu hiệu cho thấy mô hình đang lung lay. Tôi nhớ một câu nói của một phóng viên kỳ cựu người Ý mà tôi từng uống bia cùng trong một kỳ World Cup. Ông bảo: hãy chạm vào trái bóng rồi mới bay. Với Asiad, trái bóng ấy là con số ngân sách, là hợp đồng bản quyền, là điều khoản đăng cai. Những thứ khô khan, không lấp lánh, nhưng quyết định tất cả. Nếu OCA chỉ đổi chu kỳ mà không đổi cách chia tiền, không đổi cách hỗ trợ nước chủ nhà, thì lá cờ sẽ vẫn được trao đi, nhưng bàn tay nhận nó sẽ ngày càng ngập ngừng. Ta không xem một kỳ đại hội bằng bảng huy chương, ta xem bằng nỗi nhớ. Và nỗi nhớ chỉ hình thành khi có điều gì đó đủ đẹp, đủ trọn vẹn để ở lại. Những gì còn lại của Asiad 2026 trong tôi là tiếng gió qua mái vòm, là khoảng lặng khi lá cờ hạ xuống, là câu hỏi chưa được trả lời. Một kỳ đại hội có thể kết thúc trong im lặng, nhưng nó không nên kết thúc trong sự thờ ơ. Với Doha, năm 2030 hay 2031 không chỉ là một mốc thời gian. Nó là cơ hội để chứng minh rằng một kỳ Á vận hội vẫn có thể được tổ chức tử tế mà không cần đốt tiền vô tội vạ. Nếu làm được, đó sẽ là câu trả lời mạnh mẽ nhất cho những hoài nghi. Nếu không, tiếng thở dài ở Nagoya sẽ chỉ là khúc dạo đầu cho một chuỗi những tiếng thở dài dài hơn. Có những khoảnh khắc không nằm trong lịch thi đấu, chúng nằm trong không khí. Và không khí của một kỳ đại hội được quyết định từ rất lâu trước khi tiếng còi đầu tiên vang lên. Từ những cuộc họp kín, từ những con số ngân sách, từ những bàn tay đặt bút ký hợp đồng. Khi lá cờ OCA rời Nagoya, nó mang theo một bài học. Điều còn lại là liệu có ai chịu đọc bài học ấy trước khi quá muộn.