Kỳ chuyển nhượng V.League: thị trường có người mua, có người bán, không có sổ sách

Trên mẫu thông cáo chuyển nhượng mà một câu lạc bộ V.League gửi đi hồi đầu tháng, có bốn dòng để trống. Mức phí chuyển nhượng: không tiết lộ. Thời hạn hợp đồng: không tiết lộ. Phí đào tạo trả cho câu lạc bộ cũ: không tiết lộ. Người đại diện: không có. Phần còn lại của trang giấy là ảnh cầu thủ cầm áo đấu, phông xanh, và một câu khẩu hiệu về khát vọng.

Tôi ngồi ở hành lang tầng hai trụ sở Liên đoàn bóng đá Việt Nam đúng ba tiếng đồng hồ để hỏi một câu duy nhất: con số thật là bao nhiêu. Câu trả lời tôi nhận được là một câu hỏi ngược. "Anh cần con số để làm gì?"

Đó là một câu hỏi hay. Và đó là câu hỏi mà không ai ở châu Âu phải trả lời, vì ở đó con số tự xuất hiện, dù người ta có muốn hay không.

Kỳ chuyển nhượng của V.League vận hành theo hai cửa sổ đăng ký: một trước khi mùa giải khởi tranh, một ở giai đoạn giữa mùa. Mỗi cửa sổ khép lại bằng một danh sách cầu thủ được Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam xác nhận đủ điều kiện thi đấu. Danh sách ấy công khai. Số áo công khai. Ngày sinh công khai. Còn lại thì không.

Ở châu Âu, một vụ chuyển nhượng để lại dấu vết hành chính. Hợp đồng được nộp lên hệ thống TMS của FIFA, phí đào tạo và cơ chế đền bù được tính theo công thức, và dù câu lạc bộ có ghi "không tiết lộ mức phí" trên trang chủ, con số vẫn thường lộ ra qua báo cáo tài chính cuối năm hoặc qua hồ sơ công bố của công ty mẹ.

Ở Việt Nam, phần lớn câu lạc bộ là doanh nghiệp gắn với một tập đoàn tài trợ, hoặc đơn vị gắn với một tỉnh, thành. Báo cáo tài chính không phải lúc nào cũng phải công bố ra ngoài. Và khi không có nghĩa vụ công bố, sự im lặng trở thành mặc định chứ không phải ngoại lệ. Một câu hỏi rất đơn giản — cầu thủ này giá bao nhiêu, lương bao nhiêu, ai trả — trở thành câu hỏi khó trả lời nhất trong làng bóng đá nội.

Tôi bắt đầu từ chỗ dễ nhất: hợp đồng của chính cầu thủ. Trong bốn tháng rà soát hồ sơ của mười một thương vụ ở V.League và hạng Nhất trong hai kỳ chuyển nhượng gần nhất, một cấu trúc lặp đi lặp lại hiện ra. Phần lớn giá trị của một bản hợp đồng nội địa không nằm ở phí chuyển nhượng, mà nằm ở ba khoản không ai kiểm toán: tiền lót tay trả trước, tiền thưởng theo trận, và tiền môi giới trả bằng tiền mặt.

Phí chuyển nhượng — con số mà người hâm mộ muốn biết nhất — thường chỉ là phần nhỏ nhất. Có thương vụ mà bên mua ghi nhận phí chuyển nhượng bằng không, vì hai bên thống nhất ghi là "chuyển nhượng tự do", trong khi cầu thủ nhận một khoản lót tay trả trước. Khoản này không xuất hiện trên bất kỳ giấy tờ nào gửi lên cơ quan quản lý giải, vì hồ sơ đăng ký chỉ cần chứng minh cầu thủ có hợp đồng hợp lệ và đã được câu lạc bộ cũ giải phóng.

Chỗ thứ hai là phí đào tạo. Theo cơ chế mà FIFA áp dụng và Việt Nam tham chiếu, một câu lạc bộ đào tạo cầu thủ trong độ tuổi từ 12 đến 23 được hưởng khoản đền bù khi cầu thủ ký hợp đồng chuyên nghiệp đầu tiên hoặc chuyển nhượng ra nước ngoài. Nhưng cơ chế ấy cần một mẫu số: phí chuyển nhượng. Khai phí bằng không, phí đào tạo cũng bằng không. Câu lạc bộ đào tạo — thường là đội nghèo nhất trong chuỗi — nhận về đúng số không, và không có đường khiếu nại nào hiệu quả, vì muốn khiếu nại thì phải chứng minh được con số mà chính hai bên kia đã thống nhất không ghi ra.

Chỗ thứ ba là cho mượn kèm nghĩa vụ mua đứt. Về hình thức, đây là cách để một câu lạc bộ trì hoãn chi phí sang mùa sau. Về thực chất, nó là một bản hợp đồng mua bán được ký sớm và giấu đi. Câu lạc bộ nhỏ nhận cầu thủ về dùng một mùa, trả một phần lương, rồi đến hạn phải mua đứt với mức giá đã định trước — mức giá mà họ không có quyền thương lượng lại, kể cả khi cầu thủ chấn thương nặng hoặc không đá được trận nào. Tôi đã đọc ba bản phụ lục kiểu này. Cả ba đều có chung một điều khoản: nghĩa vụ mua đứt không được miễn trừ vì bất kỳ lý do gì, kể cả lý do y tế.

Chỗ thứ tư là người đại diện. Từ khi FIFA siết quy định cấp phép và giới hạn hoa hồng cho người đại diện, thị trường Việt Nam chứng kiến một cuộc chuyển dịch âm thầm: các giao dịch lớn dần đi qua hình thức công ty tư vấn, hoặc qua trung gian ở nước ngoài. Hoa hồng vẫn được trả, chỉ là trả cho một pháp nhân khác, ở một quốc gia khác. Tôi lần theo đồng tiền qua ba biên giới, nó dừng ở một quán cà phê tại Moscow. Không có gì bất hợp pháp ở đó. Chỉ là không ai ghi lại.

Cách tôi kiểm tra những chuyện này không có gì đặc biệt: mỗi con số phải có ba nguồn độc lập. Một nguồn trong câu lạc bộ, một nguồn phía cầu thủ hoặc người đại diện, một nguồn ở tầng hành chính. Nếu hai trong ba nguồn khớp nhau và nguồn thứ ba im lặng, tôi vẫn chưa viết. Sân không khán giả, nhưng sổ sách thì chưa bao giờ vắng khách. Vấn đề là cuốn sổ ấy nằm trong ngăn kéo, không nằm trong máy tính.

Tôi phải viết phần này cho công bằng, vì đã có lần tôi bỏ nó và bị một giám đốc điều hành câu lạc bộ gọi điện mắng đúng.

Sự mờ đục có lý do của nó. Nếu một câu lạc bộ công bố mức lương của trụ cột, câu lạc bộ khác trong cùng giải sẽ biết chính xác cần trả bao nhiêu để cướp người. Nếu công bố phí chuyển nhượng, người hâm mộ sẽ có thêm một thước đo để so sánh và chỉ trích, trong khi thước đo ấy vô nghĩa với một nền bóng đá mà doanh thu bản quyền truyền hình còn nhỏ hơn doanh thu của một đội hạng trung ở giải vô địch quốc gia châu Âu. Nếu công bố khoản lót tay, cầu thủ sẽ bị đưa vào diện phải giải trình thuế thu nhập cá nhân ở mức cao hơn.

Và còn một sự thật ít được nói ra: phần lớn câu lạc bộ V.League không có bộ phận pháp chế, không có kế toán trưởng chuyên trách mảng chuyển nhượng, không có người dịch hợp đồng quốc tế. Họ vận hành bằng niềm tin, bằng quan hệ, bằng một cuốn sổ tay. Trong một hệ thống như thế, sự phi chính thức không phải là âm mưu. Nó là phương tiện duy nhất mà người ta biết dùng.

Tôi không nhượng bộ ở đúng một điểm. Mờ đục có thể bảo vệ câu lạc bộ khỏi đối thủ, nhưng nó cũng bảo vệ luôn những khoản tiền không nên tồn tại. Một khoản lót tay không giấy tờ không phân biệt được với một khoản tiền đưa để đổi lấy kết quả trận đấu. Cả hai đều đi qua cùng một cửa: tiền mặt, không hóa đơn, không chữ ký.

Cửa sổ đăng ký tiếp theo sẽ khép lại vào cuối tháng. Sẽ có thêm vài chục thông cáo, thêm vài chục dòng "không tiết lộ", thêm vài tấm ảnh cầu thủ cầm áo. Người hâm mộ vẫn sẽ đọc, vẫn đoán, vẫn tranh cãi — và chính sự tranh cãi ấy là thứ giữ cho thị trường này sống. Không ai buộc phải viết ra con số, nên sẽ không ai viết. Một chữ ký trên ban công, ba năm sau hóa thành trát đòi nợ. Cú sút hỏng ăn không nằm trên sân, mà nằm trong phòng ký hợp đồng.