Sau lần chạm thành: khoảng trống dữ liệu của bơi lội nữ Việt Nam

Đêm ấy ở Nha Trang, tôi ngồi một mình trong phòng thu nhỏ, màn hình chiếu lại đoạn băng một cuộc đua bơi 200 mét tự do nữ. Đồng hồ trên thành bể nhảy số rồi dừng. Tôi tua chậm, dừng ở khúc cua cuối, và nhận ra điều khiến mình mất ngủ: trong bản tin tôi sắp viết, tôi có thời gian về đích, có tên vận động viên, có tấm huy chương. Tôi không có số sải tay mỗi phút. Tôi không có thời gian bơi dưới nước sau pha xuất phát. Tôi không có nhịp thở, không có độ dài mỗi sải, không có phân đoạn 50 mét. Tôi có một kết quả, và gần như không có gì để hiểu.

Nhiều năm làm nghề, tôi đã viết không biết bao nhiêu bản tin mở đầu bằng một mốc thời gian. Người đọc quen với điều đó. Họ thấy 2 phút 08 giây 32, họ biết ai thắng, ai về nhì, rồi họ gật đầu và lướt tiếp. Nhưng nếu ai đó hỏi tôi: vì sao cô ấy thắng? Sải tay của cô ấy ngắn hơn hay dài hơn đối thủ? Cô ấy bơi nhanh hơn ở 50 mét đầu hay 50 mét cuối? Pha quay đầu của cô ấy ngốn mất bao nhiêu phần trăm giây? — tôi sẽ im lặng. Không phải vì tôi không muốn trả lời. Mà vì tôi không có dữ liệu để trả lời.

Đó là điều tôi muốn nói trong bài viết này. Bơi lội Việt Nam, đặc biệt là bơi lội nữ, đang sản sinh ra những bản phân tích trống rỗng — không phải vì người viết lười, mà vì hệ thống dữ liệu không tồn tại.

Tôi bắt đầu sự nghiệp ở tuổi hai mươi mốt, tại một tòa soạn báo in, với vai trò phóng viên bơi lội. Ngày đó, mỗi lần đi tác nghiệp một giải bơi, tôi cầm trên tay một tờ giấy in kết quả. Tờ giấy liệt kê tên, đơn vị, thành tích, và đôi khi là kỷ lục cá nhân. Hết. Không có gì khác. Tôi về tòa soạn, viết một bài mười lăm dòng, và bài báo được đăng. Nếu may mắn, tôi có thêm một câu trích dẫn của huấn luyện viên. Đó là toàn bộ nội dung phân tích mà độc giả Việt Nam được nhận trong nhiều thập kỷ.

Công nghệ đã thay đổi rất nhiều thứ. Camera tốc độ cao, hệ thống đo điện tử, phần mềm phân tích chuyển động — tất cả đều tồn tại trên thế giới. Nhưng ở phần lớn các giải bơi trong nước, thứ đến tay nhà báo vẫn là tờ giấy kết quả. Chúng ta có phương tiện để quay, nhưng không có quy trình để đo. Chúng ta có người xem, nhưng không có người ghi. Khoảng cách giữa cái chúng ta thấy và cái chúng ta hiểu vẫn còn nguyên, thậm chí rộng ra, vì người xem ngày càng tinh, còn dữ liệu thì đứng yên.

Một cuộc đua bơi, nhìn bằng mắt thường, là một đường thẳng. Nhìn bằng dữ liệu, nó là một chuỗi quyết định. Pha xuất phát và đoạn bơi dưới nước sau đó quyết định một phần đáng kể kết quả ở cự ly ngắn. Mỗi lần quay đầu là một cơ hội để mất hoặc giành vài phần trăm giây. Nhịp sải và độ dài mỗi sải là hai đại lượng đối nghịch: tăng nhịp thì mất độ dài, giữ độ dài thì mất nhịp, và người thắng là người tìm được điểm cân bằng tốt nhất cho từng đoạn của cuộc đua. Không có dữ liệu, không thể biết ai đã làm được điều đó.

Hãy thử hình dung một bản phân tích đúng nghĩa cần có gì. Với mỗi vận động viên, ta cần: thời gian phản xạ khi xuất phát; thời gian bơi dưới nước trước khi nổi lên; phân đoạn thời gian cho từng 50 mét; số sải tay trong mỗi phân đoạn; nhịp sải trung bình mỗi phút; độ dài mỗi sải; thời gian và số nhịp đạp chân ở mỗi lần quay đầu; tốc độ chạm thành ở mét cuối. Đó là một danh sách không dài, và điều đáng chú ý là nó không đòi hỏi công nghệ đắt đỏ. Nó đòi hỏi một người ngồi bên bể, bấm đồng hồ, và ghi lại một cách kiên nhẫn.

Ở nhiều quốc gia, việc ghi chép này là một phần của giải đấu. Một nhóm tình nguyện viên được huấn luyện ngồi ở mỗi làn bơi, ghi số sải và thời gian từng vòng. Dữ liệu được nhập vào máy, xuất ra bảng phân tích, và đến tay cả huấn luyện viên lẫn nhà báo. Ở Việt Nam, việc đó gần như không tồn tại ở cấp giải quốc gia. Vì thế, khi tôi viết về một kỳ tích, tôi chỉ có thể nói về kỳ tích, chứ không thể giải thích nó. Tôi ca ngợi kết quả mà bỏ trống nguyên nhân, và vô tình biến thể thao thành một câu chuyện thần kỳ thay vì một câu chuyện có thể học hỏi.

Bơi lội nữ Việt Nam có một hình mẫu rõ ràng để soi vào: Nguyễn Thị Ánh Viên. Cô là vận động viên bơi lội thành công nhất của Việt Nam tại các kỳ SEA Games, với một bộ sưu tập huy chương trải dài qua nhiều kỳ đại hội, cùng những lần góp mặt ở đấu trường Olympic. Nhưng hãy thử nhớ lại: trong suốt những năm cô thi đấu đỉnh cao, đã có bao nhiêu bài phân tích chỉ ra vì sao cô thắng ở cự ly này mà không thắng ở cự ly khác? Bao nhiêu bài giải thích sự khác biệt giữa nội dung hỗn hợp và nội dung tự do của cô bằng số liệu sải tay, bằng phân đoạn thời gian? Rất ít. Phần lớn chúng ta chỉ đếm huy chương.

Việc đếm huy chương có giá trị của nó. Nó ghi nhận thành quả, và thành quả thì xứng đáng được ghi nhận. Nhưng nó không giúp thế hệ sau. Một vận động viên mười lăm tuổi đang tập luyện ở một bể bơi tỉnh lẻ sẽ học được gì từ một tấm huy chương vàng? Cô ấy học được rằng phải cố gắng. Cô ấy không học được rằng ở cự ly 200 mét, người ta nên giữ nhịp sải ổn định trong hai phân đoạn đầu rồi tăng dần về cuối. Cô ấy không học được rằng pha quay đầu kiểu búng người tiết kiệm được bao nhiêu phần mười giây so với kiểu xoay người thông thường. Kiến thức đó nằm trong dữ liệu, và dữ liệu không được thu thập.

Đây là điểm tôi muốn nhấn mạnh: thiếu dữ liệu không phải là một vấn đề kỹ thuật nhỏ. Nó là vấn đề của cả một nền thể thao, vì nó cắt đứt dòng chảy tri thức giữa các thế hệ. Một nền bơi lội không có dữ liệu sẽ mãi phụ thuộc vào những cá nhân xuất chúng xuất hiện ngẫu nhiên, thay vì xây dựng được một hệ thống sản sinh ra họ một cách bền vững.

Ở Đông Nam Á, bơi lội là môn thể thao mang lại nhiều huy chương cho các đoàn. Mỗi kỳ SEA Games, bảng tổng sắp của các đoàn mạnh thường được quyết định một phần bởi bể bơi. Chính vì thế, áp lực thành tích ở môn này rất lớn, và áp lực ấy thường dồn về phía vận động viên nữ, những người được kỳ vọng gánh vác chỉ tiêu. Nhưng áp lực thành tích không tự động tạo ra tri thức. Bạn có thể thắng một kỳ đại hội nhờ một vận động viên tài năng, rồi mất tất cả ở kỳ sau vì không ai hiểu vì sao mình đã thắng.

Điều này dẫn tôi tới một câu hỏi tôi vẫn luôn mang theo khi ngồi ở khán đài: Phụ nữ ở đâu? Không phải trên bảng huy chương — ở đó họ rất hiện diện. Mà ở trong các bảng dữ liệu, trong các hội thảo chuyên môn, trong các bài phân tích kỹ thuật. Ở đó, họ gần như vắng mặt, bởi vì cái sân khấu mà họ vắng mặt chưa bao giờ được dựng lên. Không có dữ liệu về bơi lội nữ, thì cũng không có phân tích về bơi lội nữ. Và khi không có phân tích, người ta dễ quy mọi thành tích của vận động viên nữ cho cảm xúc, cho bản năng, cho may mắn — thay vì cho kỹ thuật và trí tuệ thi đấu.

Tôi nghĩ tới tiếng nói từ phòng thay đồ. Trong nhiều năm, tôi đã ngồi ở hành lang các nhà thi đấu, nghe các vận động viên nữ kể về những buổi tập sáng sớm, về những lần thay đổi kỹ thuật mà không ai bên ngoài nhìn thấy. Họ nói rất cụ thể: tuần này tôi giảm số sải, tuần sau tôi tăng nhịp, tôi đau vai sau khi đổi kiểu quay đầu. Đó là dữ liệu, chỉ là nó chưa bao giờ được ghi lại thành dữ liệu. Phía sau cánh cửa phòng thay đồ, có những câu chuyện chưa từng được kể — và nhiều câu chuyện trong số đó, nếu được ghi chép tử tế, sẽ có ích cho cả một thế hệ.

Có một cách nhìn phản trực giác về câu chuyện này. Nhiều người cho rằng vấn đề của bơi lội Việt Nam là thiếu kinh phí. Tôi không tin hoàn toàn. Kinh phí cho việc thu thập dữ liệu cơ bản — một người bấm đồng hồ, một cuốn sổ, một bảng tính — là rất nhỏ so với kinh phí cho một suất tập huấn nước ngoài. Vấn đề nằm ở chỗ khác: chúng ta đầu tư vào kết quả, không đầu tư vào quá trình. Chúng ta trả tiền cho huy chương, không trả tiền cho việc hiểu vì sao có huy chương.

Điều này có nguyên nhân từ phía thị trường. Bơi lội chỉ thực sự được chú ý ở Việt Nam trong vài ngày diễn ra đại hội. Nhà tài trợ chạy theo khoảnh khắc đăng quang, không chạy theo bảng dữ liệu. Truyền thông cũng vậy. Một bài phân tích sâu về nhịp sải có thể chỉ có vài nghìn lượt đọc, trong khi một bài về tấm huy chương có thể có hàng trăm nghìn. Sự chênh lệch ấy tạo ra một vòng xoáy: càng ít người đọc phân tích, càng ít người viết phân tích, càng ít người đòi dữ liệu. Kết quả là chúng ta có một nền bơi lội giàu cảm xúc nhưng nghèo hiểu biết.

Có người sẽ phản bác: cảm xúc cũng quan trọng, và một tấm huy chương truyền cảm hứng cho hàng nghìn đứa trẻ đến với bể bơi. Tôi đồng ý. Tôi đã thấy điều đó. Nhưng cảm hứng mà không có kiến thức sẽ dẫn những đứa trẻ ấy tới một bể bơi, rồi bỏ mặc chúng ở đó với một huấn luyện viên cũng không có dữ liệu để dạy tốt hơn. Cảm hứng mở cánh cửa; dữ liệu giữ người ta ở lại trong phòng.

Hãy để tôi mô tả một bản phân tích mà tôi khao khát được viết. Giả sử ở chung kết 200 mét tự do nữ, vận động viên A thắng vận động viên B. Bản phân tích tốt sẽ chỉ ra: A phản xạ chậm hơn B hai phần trăm giây, nhưng A bơi dưới nước xa hơn và nổi lên muộn hơn, giành lại lợi thế ngay ở 15 mét đầu. Ở phân đoạn hai, A giữ nhịp sải thấp hơn nhưng độ dài mỗi sải lớn hơn, tiết kiệm năng lượng. B tăng nhịp ở phân đoạn ba, thu hẹp khoảng cách, nhưng đến phân đoạn bốn thì nhịp sải của B giảm trong khi nhịp của A giữ nguyên. Kết quả được định đoạt ở 25 mét cuối, không phải ở toàn bộ cuộc đua. Đó là một câu chuyện, và đó cũng là một bài học.

Một bản phân tích như thế sẽ thay đổi cách huấn luyện. Huấn luyện viên sẽ biết học trò mình yếu ở đâu: ở pha xuất phát, ở khúc cua, hay ở khả năng duy trì nhịp cuối cuộc đua. Họ sẽ tập đúng chỗ thay vì tập đều. Và nó cũng sẽ thay đổi cách kể chuyện. Nhà báo sẽ không còn phải viết những câu sáo rỗng kiểu "bằng ý chí phi thường" hay "với quyết tâm không bỏ cuộc", bởi vì họ có thứ cụ thể để nói. Sự cụ thể luôn đáng tin hơn sự hùng biện.

So sánh với khu vực cũng đáng để nhìn. Các quốc gia có nền bơi lội phát triển trong khu vực thường có hệ thống ghi chép từ cấp trẻ. Họ theo dõi vận động viên từ khi còn nhỏ, lưu lại thành tích qua từng năm, và dùng dữ liệu ấy để quyết định ai được đầu tư. Ở Việt Nam, rất nhiều dữ liệu như vậy tồn tại nhưng nằm rải rác trong sổ tay của các huấn luyện viên, không được số hóa, không được chia sẻ, và mất đi khi người huấn luyện viên ấy nghỉ hưu. Chúng ta để mất ký ức của chính mình.

Có một điều tôi đã sai trong nhiều năm. Tôi từng nghĩ rằng nhiệm vụ của mình là tường thuật thật hay, thật cảm động. Tôi từng tin rằng cảm xúc là thứ độc giả cần nhất. Sau này tôi nhận ra rằng cảm xúc mà không có nền tảng thì chỉ là một dạng giải trí, và giải trí thì phai rất nhanh. Một bài báo có thể khiến người ta khóc trong ba phút, nhưng một bảng dữ liệu có thể khiến người ta hiểu trong ba mươi năm. Tôi không từ bỏ cảm xúc. Tôi chỉ đặt nó lên trên một cái nền chắc hơn.

Tất nhiên, có những trở ngại thực tế. Không phải giải bơi nào cũng có người đủ rảnh để ngồi ghi. Không phải huấn luyện viên nào cũng muốn chia sẻ dữ liệu nội bộ. Không phải tòa soạn nào cũng muốn đầu tư cho một thể loại bài đọc ít. Tôi hiểu những điều đó, và tôi không muốn vẽ ra một bức tranh lý tưởng hóa về việc thay đổi sẽ dễ dàng. Nhưng tôi tin rằng những thay đổi bền vững thường bắt đầu từ những việc nhỏ nhất, làm đều đặn, không ồn ào.

Một cuốn sổ ghi số sải. Một tình nguyện viên ở mỗi làn bơi. Một quy định rằng kết quả giải đấu phải kèm phân đoạn thời gian. Một bài báo dám nói "tôi không biết vì sao" thay vì lấp đầy bằng những lời có cánh. Những việc ấy không cần tiền tỷ, chỉ cần sự kiên nhẫn và một chút kỷ luật. Và chúng có thể được bắt đầu ngay từ kỳ đại hội gần nhất.

Tôi nghĩ về những vận động viên nữ tôi đã phỏng vấn trong nhiều năm. Họ hiếm khi đòi hỏi được ca ngợi. Họ đòi hỏi được hiểu. Một vận động viên từng nói với tôi rằng điều cô ấy muốn nhất sau một trận thua không phải là sự an ủi, mà là một lời giải thích trung thực về việc cô ấy đã thua ở đâu. Cô ấy muốn một bản phân tích. Chúng ta đã không thể đưa cho cô ấy.

Khi không còn khán giả, chúng ta mới thực sự lắng nghe vận động viên. Khi không còn huy chương để đếm, chúng ta mới thực sự hiểu cuộc đua. Có lẽ đến lúc đó, những bản phân tích trống rỗng sẽ không còn chỗ đứng, và bơi lội nữ Việt Nam sẽ không còn phải dựa vào may mắn của những cá nhân xuất chúng, mà vào một nền tảng tri thức được vun đắp qua nhiều thế hệ. Đó là điều tôi muốn được viết trong mười năm tới, và tôi sẵn sàng bắt đầu từ cuốn sổ nhỏ nhất.